Κυριακή, 15 Απριλίου 2018

3.2 Δικαιοσύνη (Γ΄ Λυκείου 2017-18)

"Η Βασιλεία του Θεού είναι [...] δικαιοσύνη, ειρήνη και χαρά, 
που δίνει το Άγιο Πνεύμα" (Ρωμ. 14, 17)

Εισαγωγή
Η ειρήνη πάντα ξεκινάει από τον εαυτό μας και έπειτα μπορεί να μεταδοθεί στους άλλους. Όμως η ειρήνη συνοδεύεται πάντα από τη δικαιοσύνη. Η έννοια της δικαιοσύνης θα είναι το θέμα μας για τις επόμενες δύο διδακτικές ώρες.
Το θέμα αυτό το έχετε εξετάσει σε μαθήματα κοινωνιολογικού ενδιαφέροντος, πολιτικής παιδείας αλλά και στην ιστορία και τη λογοτεχνία. Τώρα θα προσπαθήσουμε να το αναλύσουμε από θρησκευτική σκοπιά. Τα ζητήματα που θα μας απασχολήσουν είναι αν οι θρησκείες αναφέρονται στη διδασκαλία τους για τη δικαιοσύνη και ποιο είναι το περιεχόμενό τους.
Στη συνέχεια, θα προσπαθήσουμε να ψηλαφήσουμε και να  αξιολογήσουμε το όραμα της Εκκλησίας για την επικράτηση της δικαιοσύνης.
Στο τέλος, θα επιχειρήσουμε να δικαιολογήσουμε με θρησκευτικούς όρους την ανάληψη προσωπικής ευθύνης στην επιδίωξη της δικαιοσύνης.

5.4 Φανατισμός (Α΄ Λυκείου 2017-18)

 "Η βία εν ονόματι της θρησκείας βιάζει την ουσία της θρησκείας. 
Και κάθε έγκλημα στο όνομα της θρησκείας είναι έγκλημα κατά της ίδιας της θρησκείας. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί το λάδι της θρησκείας, 
για να δυναμώνει τη φωτιά των συγκρούσεων. 
Η θρησκεία είναι θείο δώρο, που γαληνεύει τις καρδιές, θεραπεύει τις πληγές 
και φέρνει πλησιέστερα άτομα και λαούς.
Αρχιεπισκόπου Αλβανίας Αναστασίου [1]

Εισαγωγή
Σε προηγούμενη ανάρτησή μας (όπως και στην τάξη) συζητούσαμε για το κοινό χρέος των θρησκειών να υπερασπιστούν σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο τα ανθρώπινα δικαιώματα. Σε αυτά τα πλαίσια, αναγκαία είναι και η διαθρησκειακή συνεργασία προς όφελος των ανθρώπων.
Όμως, μια τέτοια συνεργασία κινδυνεύει όταν την έντιμη αναζήτηση και την αγαθή προαίρεση για συνεργασία αντικαθιστά το μένος και ο φανατισμός. Με τη σημερινή ανάρτησή μας θα προσπαθήσουμε να διακρίνουμε τα αίτια και τις μορφές του θρησκευτικού φανατισμού, όπως και τιςσυνέπειές τους, προσθέτοντας και τις δικές μας σκέψεις. 
Στη συνέχεια, θα προσχωρήσουμε στη γνωριμία με τις θέσεις του Χριστιανισμού για την υπέρβαση του φανατισμού, καθώς και στην αξιολόγησή τους.

Ξεκινάμε λοιπόν ένα από τα τελευταία ταξίδια μας για φέτος στον κόσμο της θρησκείας.

Σάββατο, 14 Απριλίου 2018

5.1 Βιοηθική - Θ.Ε. 5 Ηθική (Β΄ Λυκείου 2017-18)

"Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο [...] Αυτό επιτέλους είναι κόκαλο από τα κόκαλά μου και σάρκα από τη σάρκα μου" 
(Γεν. 1, 26 και 2, 23)


Εισαγωγή
Με την ανάρτηση αυτή εισερχόμαστε στην τελευταία μας θεματική ενότητα για φέτος, η οποία έχει τον τίτλο "Ηθική". Ζητήματα βιοηθικής, σεξουαλικότητας και έρωτα, αλλά και ευρύτερα θέματα σχετικά με τη ζωή και τη δύναμη της συγχώρεσης είναι αυτά που θα μας απασχολήσουν.

Η πρώτη έννοια που θα διερευνήσουμε, είναι εκείνη της βιοηθικής. 

Πρώτα από όλα τι σημαίνει αυτή η λέξη;
Υπάρχει κάποια σχέση της βιοηθικής με τη θρησκεία; Αν ναι, ποια μπορεί να είναι αυτή και ποιες δύναται να είναι οι ποικίλες θρησκευτικές προσεγγίσεις;
Η Χριστιανική και ειδικά η Ορθόδοξη Εκκλησία αναφέρεται στις επιτυχίες και τις προκλήσεις της βιοηθικής;

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν το θρησκευτικό μας ταξίδι στα ζητήματα της βιοηθικής.

4.3 Δικαιώματα (Α΄ Λυκείου 2017-18)

"Όπως θέλετε να σας συμπεριφέρονται οι άνθρωποι, 
έτσι ακριβώς να συμπεριφέρεστε κι εσείς σ'  αυτούς" 
(Λκ. 6, 31)

Εισαγωγή
Η αγάπη δεν έχει όρια. Ή αν προτιμάτε από μόνη της η αγάπη αποτελεί όριο που απελευθερώνει. Στις τελευταίες μας συναντήσεις γνωρίσαμε όχι μόνο λόγους αγάπης αλλά και πράξεις. Ωστόσο, το κακό στον κόσμο έχει διάφορες μορφές και επείγουν πρωτοβουλίες από όλους τους φορείς καλής θέλησης αλλά και τον καθένα μας προσωπικά. Ιδιαίτερα η ευθύνη των θρησκειών στην καταπολέμηση κάθε μορφής κακού είναι σημαντική και καίρια.
Ειδικότερα, οι θρησκείες οφείλουν να σεβαστούν τα δικαιώματα κάθε ανθρώπου και να αγωνιστούν για την υπεράσπισή τους σε κάθε τόπο.

Τι εννοούμε όμως με τον όρο δικαιώματα;
Οι θρησκείες είναι υπεύθυνες για την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιώματων;
Ποια είναι η ευθύνη τους για την υπεράσπιση των ανθρωπίνω δικαιωμάτων;
Άραγε η χριστιανική παράδοση έχει σχέση με τα ανθρώπινα δικαιώματα; Αν ναι, ποια είναι αυτή η σχέση;
Ας ξεκινήσουμε λοιπόν τις αναζητήσεις μας.

Καθηγητής Θεολογίας διδάσκει ...Jim Morrison


Αναδημοσίευση από την ιστοσελίδα ogdoo.gr

Τι σχέση μπορεί να έχει ένας Καθηγητής Θεολογίας με την ροκ μουσική;

Στον κόσμο της σοβαροφάνειας, καμία. Στον κόσμο όμως της επιστημονικής γνώσης και ο Θεολόγος μπορεί να κατανοήσει την τεράστια αξία της ροκ μουσικής. Απόδειξη, ο Αθανάσιος Καλαμάτας, Καθηγητής Θεολογίας, στο Πειραματικό Λύκειο Μυτιλήνης Πανεπιστημίου Αιγαίου, όπου διδάσκει εκτός από εκκλησιαστική ιστορία και την ιστορία της ροκ μουσικής!



Έβαλε, μάλιστα, ερευνητική εργασία και σειρά μαθημάτων στους μαθητές Λυκείου, με τίτλο «Στα ανοικτά της rock μουσικής».



Στην σχετική του πρόταση στην Σχολική Μονάδα, μεταξύ άλλων, αναφέρει:


Κυριακή, 8 Απριλίου 2018

Αναστάσιμη μαρτυρία


«Νῦν πάντα πεπλήρωται φωτός
οὐρανός τέ καί γῆ καί τά καταχθόνια» 

Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν,
θανάτῳ θάνατον πατήσας
καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι
ζωὴν χαρισάμενος

Χριστός Ανέστη!
Χρόνια πολλά και ευλογημένα 
σε όλους τους αναγνώστες 
και όλες τις αναγνώστριες του ιστολογίου!
Μέσα από την καρδιά μου εύχομαι 
το Φως του Χριστού 
να φωτίζει πάντα τη ζωή σας 
και να σας οδηγεί στην ειρήνη Του!

Μαζί με τις ευχές κι ένα μικρό απόσπασμα από τη μελέτη μου με τίτλο, Θεολογική θεμελίωση της Ορθόδοξης μαρτυρίας. Σπουδή στο έργο του Αρχιεπισκόπου Αλβανίας Αναστασίου (εκδ. Ostracon Publishing, Θεσσαλονίκη 2015, σελ. 56-58) για περαιτέρω αναστάσιμο προβληματισμό!

Σάββατο, 7 Απριλίου 2018

Πατριαρχική Απόδειξις επί τω Αγίω Πάσχα 2018



† Β Α Ρ Θ Ο Λ Ο Μ Α Ι Ο Σ

ΕΛΕΩι ΘΕΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ - ΝΕΑΣ ΡΩΜΗΣ
ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ
ΠΑΝΤΙ Τῼ ΠΛΗΡΩΜΑΤΙ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΧΑΡΙΝ, ΕΙΡΗΝΗΝ 
ΚΑΙ EΛΕΟΣ
ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΞΩΣ ΑΝΑΣΤΑΝΤΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ
* * *

Ἀδελφοί καί τέκνα ἐν Κυρίῳ ἀγαπητά,

Ἡ ἐμπειρία τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ, τῆς πανσωστικῆς νίκης τῆς Ζωῆς ἐπί τοῦ Θανάτου, εἶναι ὁ πυρήν τῆς πίστεως, τῆς θείας λατρείας, τοῦ ἤθους καί τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ χριστεπωνύμου ὀρθοδόξου λαοῦ τοῦ Θεοῦ. Ἡ ζωή τῶν Ὀρθοδόξων πιστῶν, εἰς ὅλας τάς ἐκφάνσεις καί τάς διαστάσεις αὐτῆς, διαποτίζεται καί τρέφεται ἀπό τήν πίστιν εἰς τήν Ἀνάστασιν, ἀποτελεῖ καθημερινόν Πάσχα. Τό πασχάλιον αὐτό βίωμα δέν εἶναι ἁπλῶς ἀνάμνησις τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, ἀλλά βίωσις καί τῆς ἰδικῆς μας ἀνακαινίσεως καί ἀκλόνητος βεβαιότης περί τῆς ἐσχατολογικῆς τελειώσεως τῶν πάντων. 

Πέμπτη, 5 Απριλίου 2018

Πάσχα 2018 - Μήνυμα Αρχιεπισκόπου Τιράνων και πάσης Αλβανίας Αναστασίου


«Καθώς απέσταλκέ με ο πατήρ, καγώ πέμπω υμάς» (Ιω. 20:21)
Η λατρευτική ζωή των Ορθοδόξων κορυφώνεται στην ολόλαμπρη εορτή της Αναστάσεως του Χριστού. Χωρίς την Ανάσταση, το κήρυγμα του Ευαγγελίου καταλήγει σε μια ισχνή δεοντολογία. Με τόλμη ο Απόστολος Παύλος επισημαίνει την αλήθεια αυτή: «Ει δε Χριστός ουκ εγήγερται, κενόν άρα το κήρυγμα ημών, κενή δε και η πίστις υμών» (Α΄ Κορ. 15:14). Η δυναμική του χριστιανικού μηνύματος συμπυκνώνεται στο «Χριστός Ανέστη!». Η Ανάσταση του Χριστού διατρανώνει την υπέρβαση του θανάτου: «Συνετάφημεν ούν αυτώ διά του βαπτίσματος εις τον θάνατον, ίνα ώσπερ ηγέρθη Χριστός εκ νεκρών διά της δόξης του πατρός, ούτω και ημείς εν καινότητι ζωής περιπατήσωμεν» (Ρωμ. 6:4). (Με το βάπτισμα έχουμε ταφεί μαζί με τον Χριστό, ώστε, όπως αναστήθηκε ο Χριστός από τους νεκρούς με την ενέργεια του Πατέρα, έτσι κι εμείς να πορευθούμε σε μια νέα ζωή). Ο Αναστάς Χριστός, ο οποίος συνέτριψε του θανάτου το κράτος, συνεχίζει να διαλύει κάθε θανατηφόρα πνοή φόβου, αδικίας, μίσους, απογοητεύσεως.

Σήμερον κρεμάται επί ξύλου...



Σήμερον κρεμάται επί ξύλου,
ο εν ύδασι την γην κρεμάσας.
Στέφανον εξ ακανθών περιτίθεται,
ο των αγγέλων βασιλεύς.
Ψευδή πορφύραν περιβάλλεται,
ο περιβάλλων τον ουρανόν εν νεφέλαις.
Ράπισμα κατεδέξατο,
ο εν Ιορδάνη ελευθερώσας τον Αδάμ.
Ήλοις προσηλώθη, ο νυμφίος της Εκκλησίας.
Λόγχη εκεντήθη, ο υιός της Παρθένου.
Προσκυνούμεν σου τα Πάθη, Χριστέ.
Δείξον ημίν και την ένδοξόν σου Ανάστασιν.

Τετάρτη, 4 Απριλίου 2018

Τροπάριο της Κασσιανής, "Κύριε..."


Δρ. Χριστοφόρου Αρβανίτη, 

Επίκουρου Καθηγητή 

Πατριαρχική Ανωτάτη Εκκλησιαστική 

Ακαδημία Ηρακλείου Κρήτης


Τροπάριο της Κασσιανής
«Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή...»
Δοξαστικό των αποστίχων του όρθρου της Μ.Τετάρτης

Πέμπτη, 29 Μαρτίου 2018

Πανάγιος Τάφος

της Ιωάννας Λούλους,
θεολόγου στο 
Βενετόκλειο 1ο Λύκειο Ρόδου

Ένα ντοκιμαντέρ του National Geographic στα άδυτα του Παναγίου Τάφου.Το μαρμάρινο οικοδόμημα πάνω από τον τάφο είναι έτοιμο να καταρρεύσει. Εκφράστηκαν φόβοι ότι οι προσκυνητές κινδυνεύουν. Πίστη και επιστήμη πρέπει να συνεργαστούν για να σωθεί το σημαντικότερο προσκύνημα της Χριστιανοσύνης. Και για πρώτη φορά, ύστερα από 18 αιώνες, να ανοίξει ο τάφος, αποκαλύπτοντας μυστικά από την εποχή του Ιησού.

Κυριακή, 25 Μαρτίου 2018

Χριστιανικά μνημεία ανατολικής και δυτικής τεχνοτροπίας στη Ρόδο



Το βίντεο που ακολουθεί αποτελεί μια εργασία των μαθητών/μαθητριών του Βενετοκλείου 1ου Λυκείου Ρόδου στα πλαίσια του εκπαιδευτικού-πολιτιστικού προγράμματος: "Διαχριστιανικές πολιτιστικές συνθέσεις στο πολυθρησκευτικό τοπίο της Ρόδου".

Στην εργασία αυτή παρουσιάζονται τρεις Εκκλησίες της νήσου Ρόδου που σε διαφορετικές εποχές χρησιμοποιήθηκαν από την Ορθόδοξη ή την Καθολική Κοινότητα του νησιού.

Τετάρτη, 21 Μαρτίου 2018

Πάσχα ιερόν και άγιον: Από τον Γολγοθά στην Ανάσταση (σχολικό έτος 2017-18)


"Χριστός Ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατον πατήσας
και εν τοις μνήμασιν, ζωήν χαρισάμενος"


Εισαγωγή
Το Πάσχα πλησιάζει. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή φθάνει στο τέλος της καθώς εισερχόμαστε στη Μεγάλη Εβδομάδα. Τι σημαίνει όμως Πάσχα; Είναι μόνο τα ποικίλα κατά τόπους ήθη και έθιμα;
Το θέμα όμως αυτής της ανάρτησης δεν είναι αυτό. Με αφορμή την εορτή του χριστιανικού Πάσχα θα προσπαθήσουμε να γνωρίσουμε το ιστορικό της περιεχόμενο και να ψηλαφήσουμε το θεολογικό της νόημα. Στη συνέχεια, θα προσπαθήσουμε να τα συνδέσουμε με τη δική μας ζωή (αν βέβαια, εσείς, οι μαθητές και οι μαθήτριες θεωρείτε ότι συνδέονται). Τα ερωτήματα που θα μας απασχολήσουν: 
Τι είναι Πάσχα; Ποια γεγονότα προηγήθηκαν και οδήγησαν στα Πάθη του Χριστού; Γιατί έπρεπε ο Ιησούς να σταυρωθεί; Κι αφού είναι Θεός, γιατί δεν κατέβηκε από τον Σταυρό;
Άραγε αναστήθηκε πραγματικά; Κι αν ναι, γιατί ακόμη οι άνθρωποι πεθαίνουν;
Τι μπορεί να σημαίνει η Ανάσταση του Χριστού, αυτού του "ξένου", για εμάς (αν πράγματι σημαίνει;);
Δε ξέρω αν το καταλάβατε. Είναι οι δικές σας ερωτήσεις που κάνατε στην τάξη κατά τη διάρκεια της χρονιάς. 
Ελπίζω με αυτή την ανάρτηση να σας δώσω κάποιες αφορμές για προβληματισμό, που ίσως σας οδηγήσει κάποια στιγμή σε απαντήσεις στη ζωή σας.
Ξεκινάμε λοιπόν για σταυροαναστάσιμες αναζητήσεις!


4.3 Έκφραση - Β΄ Λυκείου (2017-18)


"Οι πατέρες θεώρησαν αναγκαίο όλα αυτά να ζωγραφίζονται σαν κάποια δείγματα αρίστων έργων σε εικόνες για σύντομη υπόμνηση [...] 
Δεν προσκυνούμε την ύλη του Ευαγγελίου ούτε την ύλη του Σταυρού, 
αλλά τη μορφή του Κυρίου"
(Αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού, Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως, μτφρ. Ν. Ματσούκα, εκδ. Π. Πουρναράς 199, Θεσσαλονίκη, σελ. 395)

Εισαγωγή
Η θρησκευτική γλώσσα εκφράζεται με διάφορα σύμβολα, όρους, εικόνες, μύθους και παραστάσεις που συμπυκνώνουν τα βαθειά νοήματα της κάθε θρησκείας. Ιδιαίτερα στον χριστιανικό κόσμο η θρησκευτική γλώσσα επηρέασε τον πολιτισμό και οι Ευαγγελικές σταθερές αποτέλεσαν τα θεμέλια για έναν ανθρώπινο πολιτισμό, ξέχωρα από τις όποιες ιστορικές αστοχίες που αποτελούν ένα άλλο θέμα.
Με την ανάρτηση αυτή θα προσπαθήσουμε να ανακαλύψουμε ορισμένες μορφές έκφρασης της χριστιανικής πίστης στην τέχνη και στη συνέχεια να αξιολογήσουμε την ποικιλία των τρόπων έκφρασης του θρησκευτικού συναισθήματος στην Ορθόδοξη παράδοση.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν το ταξίδι στη θρησκευτική τέχνη με μια ανάρτηση γεμάτη τέχνη εικονική και όχι μόνο!

«Πoρεία εν Αγίω Πνεύματι», αλλά ... από Ορθόδοξη σκοπιά: Το Συνέδριο Παγκόσμιας Ιεραποστολής και οι Διορθόδοξες σχέσεις

Άρθρο του Ομότιμου Καθηγητή Πέτρου Βασιλειάδη

Αναδημοσίευση από την Πύλη Εκκλησιαστικών Ειδήσεων Amen.gr


Κριτική αποτίμηση του πρόσφατου παγκόσμιου ιεραποστολικού συνεδρίου και ορισμένες σκέψεις για τις «δι»-ορθόδοξες οικουμενικές σχέσεις.


Το συνέδριο του Παγκόσμιου Συμβουλίου των Εκκλησιών για την ιεραποστολή και τον ευαγγελισμό, που πραγματοποιήθηκε στην Αρούσα της Τανζανίας (8-13 Μαρτίου 2018), ήταν η πρώτη κορυφαία διαχριστιανική συνάντηση παγκόσμιας εμβέλειας μετά την Αγία και Μεγάλη Σύνοδοο της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Κρήτη (19-26 του Ιουνίου 2016). Και ήταν ένα σημαντικό γεγονός, το οποίο όχι μόνο συνέβαλε στην περαιτέρω σύσφιξη των χριστιανικών σχέσεων, αφού συγκέντρωσε εν Αγίω Πνεύματι – σύμφωνα με τον τίτλο του «Moving in the Spirit. Called to a Transforming Discipleship», που σε ελεύθερη ελληνική μετάφραση σημαίνει «Πορεία εν Αγίω Πνεύματι. Ιεραποστολική Μεταμορφωτική Μαθητεία» – όλες τις χριστιανικές παραδόσεις (Ορθόδοξες, Καθολικές, Προτεσταντικές, Ευαγγελικαλικές και Πεντηκοστιανές, με τις αντίστοιχες ιεραποστολικές οργανώσεις και τις Αφρικανικές κοινότητες), αλλά και τις «διορθόδοξες», την Ορθόδοξη δηλαδή Εκκλησία και τις Αρχαίες, Ανατολικές (Eastern και Oriental Orthodox Churches).

Σάββατο, 17 Μαρτίου 2018

4.1 Γλώσσα - Β΄ Λυκείου (2017-18)


"Επειδή στη θεία Γραφή βρίσκουμε πάρα πολλά για τον Θεό να είναι διατυπωμένα συμβολικά [...] είναι ανάγκη να ξέρουμε ότι είναι αδύνατο εμείς ως άνθρωποι [...] να εκφράσουμε θείες και υψηλές και άυλες ενέργειες της θεότητος, παρά μόνο αν χρησιμοποιήσουμε από τον δικό μας κόσμο εικόνες και τύπους και σύμβολα"
(Αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού, Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου πίστεως, μτφρ. Νίκου Ματσούκα, εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1998, σελ. 75)

Εισαγωγή
Με τις προηγούμενες αναρτήσεις μας ολοκληρώσαμε τις αναζητήσεις μας για τη σχέση της θρησκείας με την κοινωνία. Πλέον ξεκινάμε τη νέα μας θ.ε. με τίτλο θρησκεία και πολιτισμός.
Η κατανόηση του πολιτισμού που δημιουργούν οι θρησκείες θα γίνει με τη διερεύνηση των υποενοτήτων με βασική έννοια τη γλώσσα, το μύθο, την καλλιτεχνική έκφραση, την ιστορία και την οικουμενικότητα.
Το πρώτο μας θέμα είναι η θρησκευτικός κώδικας και η γλώσσα του.Η κάθε θρησκεία έχει τα δικά της σύμβολα και τον δικό της κώδικα επικοινωνίας.Έτσι τα θέματα που θα μας απασχολήσουν είναι τα παρακάτω.
Ποιο είναι το νόημα των συμβόλων στις μεγάλες και ζωντανές θρησκείες του πλανήτη;
Ποια είναι η σχέση τους με το κοινωνικό περιβάλλον. 
Χρησιμοποιούνται θρησκευτικοί όροι στην καθημερινότητα; Αν ναι, με ποιό τρόπο και γιατί;
άραγε ποιες είναι οι δικές μας σκέψειςγια τα θέματα της γλώσσας στα κείμενα και στη λατρεία;