Πέμπτη, 30 Ιουνίου 2016

Εκπαιδευτικό - Πολιτιστικό Πρόγραμμα: Η τέχνη του Θεολογείν - Η Χριστιανική Θεολογία σε διάλογο με τη σύγχρονη κοινωνία

Το υλικό εργασίας του φετινού Εκπαιδευτικού - Πολιτιστικού Προγράμματος στο "Βενετόκλειο" - 1ο Λύκειο Ρόδου δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό βιβλίο (e-book) με τίτλο "Καλλιεργώντας δεξιότητες, στάσεις και αξίες μέσα από την εκπαίδευση".  Για να δείτε τις υπόλοιπες ενδιαφέρουσες εργασίες των μαθητών/τριών και των καθητών/τριών τους από τα διάφορα σχολεία του Νομού Δωδεκανήσου ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ 


Ευθύς αμέσως ακολουθεί το κείμενο και το φωτογραφικό υλικό του Προγράμματός μας, όπως δημοσιεύτηκε στις σελίδες 152-162 του εν λόγω e-book.

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΕΙΝ - Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΣΕ ΔΙΑΛΟΓΟ 
ΜΕ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ


ΝΙΚΟΛΑΟΣ Γ. ΤΣΙΡΕΒΕΛΟΣ

Θεολόγος ΠΕ01 - Δρ. Θεολογίας ΑΠΘ
1ο Λύκειο – «Βενετόκλειο» Ρόδου
ntsirevelos@hotmail.com

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Το πρόγραμμα «Η τέχνη του θεολογείν – Η χριστιανική θεολογία σε διάλογο με τον σύγχρονο κόσμο» πραγματοποιήθηκε στο 1ο Λύκειο – «Βενετόκλειο» Ρόδου κατά το σχολικό έτος 2015-16. Συμμετείχαν 29 μαθητές από διάφορα τμήματα της Α΄ και της Β΄ Λυκείου υπό την επίβλεψη του εκπαιδευτικού Νικολάου Τσιρέβελου. Το θέμα προσεγγίσθηκε μέσα από την έρευνα των θεολογικών-θρησκευτικών πηγών και δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην εξοικείωση των μαθητών/τριών με το διαδίκτυο μέσω της αναζήτησης πηγών και της δημοσίευσης αναρτήσεων σε ιστολόγιο. Οι μαθητές/τριες γνώρισαν τα βασικά σημεία και τη μεθοδολογία για έναν γόνιμο διαθρησκειακό διάλογο με βάση τις προϋποθέσεις της χριστιανικής θεολογίας. Συγχρόνως, αναζήτησαν στοιχεία στη διδασκαλία των άλλων Χριστιανικών Εκκλησιών καθώς και στις θεολογικές παραδόσεις των ζωντανών θρησκειών που προάγουν την αρμονική συνύπαρξη των ανθρώπων ξέχωρα από την ετερότητά τους σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο. Σε αυτά τα πλαίσια δημιουργήθηκε και ο προβληματισμός για τον τρόπο πρόληψης και θεραπείας του θρησκευτικού φανατισμού. Στα πλαίσια αυτών των αναζητήσεων παρουσιάστηκε το παράδειγμα της ειρηνικής συμβίωσης των ποικίλων θρησκευτικών κοινοτήτων της Ρόδου και αναδείχθηκε ο ιδιαίτερος ροδιακός πολιτισμός που δημιουργήθηκε στο πέρασμα των αιώνων. Το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε με την εκπαιδευτική επίσκεψη των μαθητών/τριων στα μεγάλα θρησκευτικά μνημεία της Μεσαιωνικής Πόλης Ρόδου

ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ
Διαθρησκειακός διάλογος, Μεσαιωνική Πόλη Ρόδου, Χριστιανική Θεολογία

Αναμνηστική φωτογραφία των μαθητών/τριών έξω από τον Άγιο Φραγκίσκο



ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Στη σύγχρονη εποχή ο θρησκευτικός φανατισμός βρίσκει πρόσφορο έδαφος να αναπτυχθεί σε πολλές γωνιές του πλανήτη, όπως σε ορισμένες χώρες της Μέσης Ανατολής, της Βόρειας Αφρικής, σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης και της Αμερικής καθώς και στη χώρα μας. Ο θρησκευτικός φανατισμός δεν έχει καμία σχέση με την αγωνιστικότητα για τη μετάδοση της πίστης. Πολλές φορές αποτελεί το ένδυμα για την εξυπηρέτηση ποικίλων πολιτικών και γεωστρατηγικών σκοπιμοτήτων (Αναστάσιου, 2015). Ο φανατισμός στον θρησκευτικό κόσμο δε γνωρίζει όρια και μπορεί να έχει ως θύματα ανθρώπους άλλων θρησκειών ή και πρόσωπα θρησκευτικά αδιάφορα (αγνωστικιστές) και άθεους. Το ζητούμενο λοιπόν είναι με ποιους τρόπους μπορεί να προληφθεί και να θεραπευτεί το φαινόμενο της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας και θεμελιοκρατίας-φονταμενταλισμού (Τσιρέβελου, 2015). Οι Χριστιανικές Εκκλησίες αλλά και τα μεγάλα ζωντανά θρησκεύματα του πλανήτη περιέχουν στις πλούσιες παραδόσεις τους πάμπολλα στοιχεία που προάγουν την πανανθρώπινη προσέγγιση, ξέχωρα από τις όποιες θρησκευτικές ή άλλες διαφορές (Αναστασίου, 2015).
Σε αυτά τα πλαίσια, το εκπαιδευτικό-πολιτιστικό πρόγραμμα «Η τέχνη του θεολογείν – Η χριστιανική θεολογία σε διάλογο με τον σύγχρονο κόσμο» απέβλεπε να γνωρίσουν οι μαθητές/τριες τις θεολογικές προϋποθέσεις της Ορθόδοξης Χριστιανικής διδασκαλίας για τη διεξαγωγή ενός νηφάλιου διαλόγου με τους ανθρώπους των άλλων θρησκειών. Συγχρόνως, να ανακαλύψουν την αναγκαιότητα και τη σπουδαιότητα της διεξαγωγής ενός γόνιμου  διαθρησκειακού διαλόγου (Ματσούκα, 2005) που μπορεί να οδηγήσει στην ειρηνική συνύπαρξη των σύγχρονων πολυπολιτισμικών κοινωνιών και να έλθουν σε επαφή με την τοπική πολυθρησκευτική ιστορία της Ρόδου. Με αυτό τον τρόπο θεωρώ ότι οι μαθητές/τριες μπορούν να καλλιεργήσουν στάσεις, αξίες αποδοχής και σεβασμού κάθε ετερότητας και ειδικά της θρησκευτικής, και κυρίως να εμπνευσθούν από το παράδειγμα της ανά τους αιώνες αρμονικής πολυθρησκευτικής συμβίωσης των κατοίκων της Ρόδου.

ΣΤΟΧΟΙ
Γνωστικοί στόχοι. Οι γνωστικοί στόχοι που τέθηκαν ήταν οι μαθητές/τριες:
            -Να γνωρίσουν τα λατρευτικά κέντρα των μεγάλων μονοθεϊστικών θρησκειών του κόσμου, που διατηρούν ζωντανές κοινότητες στο νησί της Ρόδου.
            -Να ψηλαφήσουν την ιδιαίτερη θεολογική παράδοση αυτών των θρησκειών.
            -Να ανακαλύψουν τον ιδιαίτερο πολιτισμό κάθε θρησκευτικής κοινότητας και στη συνέχεια να ερευνήσουν την ιδιαίτερη συμβολή τους στην πολυπολιτισμική κοινωνία της Ρόδου.
            -Να κατανοήσουν τις πανανθρώπινες αξίες και ιδανικά που διατηρούν αυτές οι διάφορες θρησκευτικές παραδόσεις που συνυπάρχουν στη Ρόδο.
            -Να μάθουν ότι αφετηρία του Ιουδαϊσμού, του Χριστιανισμού και του Ισλάμ είναι η κοινή αβρααμική παράδοση.
            -Να ερευνήσουν τον ιδιαίτερο πολιτισμό κάθε θρησκευτικής κοινότητας και στη συνέχεια να εμβαθύνουν στην ιδιαίτερη συμβολή τους στην πολυπολιτισμική κοινωνία της Ρόδου.
            -Να αντιληφθούν γιατί ορισμένα από αυτά τα μνημεία έχουν χαρακτηρισθεί ως «Παγκόσμια Μνημεία Πολιτισμού» από την  UNESCO.
            -Να ανακαλύψουν το ρόλο της θρησκείας στη διακήρυξη και την επικράτηση της τοπικής και παγκόσμιας ειρήνης και στη θεραπεία κάθε είδους φανατισμού.
            -Να μελετήσουν τη σημασία-σπουδαιότητα του «διαθρησκειακού διαλόγου», τόσο του επιστημονικού όσο και του διαλόγου της ζωής, για την ομαλή συνεργασία των ετερόθρησκων.
            -Να κατανοήσουν το θρησκευτικό φαινόμενο ως βαθύτερη υπαρξιακή ανάγκη.

Παιδαγωγικοί στόχοι. Οι παιδαγωγικοί στόχοι αποσκοπούν οι μαθητές/τριες:
            -Να αναπτύξουν την ικανότητα της συνεργασίας.
            -Να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη και τη δημιουργική ικανότητα.
            -Να εξοικειωθούν με τις νέες τεχνολογίες και την ΤΠΕ.
            -Να προάγουν τη δημιουργικότητά τους και την αισθητική τους αντίληψη μέσα από την έρευνα και τη μελέτη.
            -Να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών για εκπαιδευτικούς λόγους και με απώτερο σκοπό να τις συνδέσουν και με την εκπαιδευτική διαδικασία στην πράξη.
            -Να καταστούν ενεργοί πολίτες στην κοινωνία.

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ
            Κατά τη διαδικασία επίτευξης των παραπάνω στόχων χρησιμοποιήθηκαν σε εναλλαγή πολλαπλές μέθοδοι. Πιο συγκεκριμένα χρησιμοποιήθηκαν:
            -Η ομαδοσυνεργατική προσέγγιση. Οι μαθητές/τριες παρήγαγαν δημιουργικές εργασίες σε ανομοιογενείς ομάδες.
            -Η άντληση πληροφοριών μέσα από τον παγκόσμιο ιστό (Φεσάκη και Δημητρακοπούλου, 2009).
            -Η ενθάρρυνση της αυτενέργειας (ατομικές εργασίες).
            -Η δημοσίευση εργασιών στο εκπαιδευτικό ιστολόγιο Η τέχνη του θεολογείν.
            -Η παιδαγωγική επίσκεψη στα κυριότερα θρησκευτικά μνημεία της Μεσαιωνικής  Πόλης της Ρόδου.

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΑΛΛΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ
            Στα πλαίσια της εργασίας των μαθητών/τριών ουσιαστική ήταν η συμβολή των εκπροσώπων των μεγάλων θρησκευτικών κοινοτήτων της Ρόδου. Κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής επίσκεψης των μαθητών/τριών στα θρησκευτικά μνημεία της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου, οι θρησκευτικοί εκπρόσωποι υποδέχτηκαν και ενημέρωσαν τους συμμετέχοντες  για τα μνημεία πολιτισμού και τις τοπικές θρησκευτικές κοινότητες. Ο π Διονύσιος Τσαλούπης εκπροσώπησε τον Σεβασμιότατου Μητροπολίτη Ρόδου κκ Κύριλλο και την Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία, η κα Φιλίππου τη Ρωμαιοκαθολική Χριστιανική Εκκλησία, ο Ιμάμης κος Χασάν Καρά Αλή την τοπική Ισλαμική Κοινότητα και η κα Κάρμεν Κοέν την τοπική Ιουδαϊκή Κοινότητα. Από αυτή τη θέση θα ήθελα μέσα από τα βάθη της καρδιάς μου να τους ευχαριστήσω για τη θερμή φιλοξενία και την υποδοχή στους/στις μαθητές/τριες.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ
Η γνωριμία των μαθητών/τριών με τις θέσεις της χριστιανικής θεολογίας απέναντι στους ανθρώπους άλλων θρησκευτικών πεποιθήσεων κρίθηκε απαραίτητη, με απώτερο σκοπό οι εμπλεκόμενοι στο πρόγραμμα να καλλιεργήσουν αξίες που αναφέρονται στο σεβασμό και την αποδοχή κάθε ετερότητας και ειδικά της θρησκευτικής. Ειδικότερα, η Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία και η θεολογία της προσφέρει τη μαρτυρία της εν Χριστώ ζωής στον πλανήτη (Κούκουρα, 2009). Ακολουθώντας το παράδειγμα του Χριστού κατά τη συνομιλία Του με την ετεροεθνή και ετερόφυλη Σαμαρείτισσα (Ιω. 4, 1-42), συνεχίζει το έργο Του στην οικουμένη. Πέρα από μεμονωμένες ιστορικές αστοχίες, η Ανατολική Χριστιανοσύνη προήγαγε τα ιδεώδη και τις αρχές που οικοδομούν την αρμονική συμβίωση των ανθρώπων (Αναστασίου, 2015), ήλθε σε διάλογο με διάφορα θεολογικά, θρησκευτικά και αθεϊστικά ρεύματα ή απόψεις και ανέδειξε τις προϋποθέσεις για να αγωνισθούν οι χριστιανοί, ώστε να μεταμορφώσουν τον κόσμο σε μια παγκόσμια κοινωνία αγάπης (Αναστασίου, 2000). Με αυτό τον τρόπο αποτέλεσε το «τὸ ἅλας τῆς γῆς» (Μτθ. 5,13) που χαρισματικά δημιουργεί πολιτισμό.
Εξάλλου, οι Δυτικές Χριστιανικές Εκκλησίες, όπως η Ρωμαιοκαθολική, αλλά και τα μεγάλα ζωντανά θρησκεύματα, όπως το Ισλάμ και ο Ιουδαϊσμός (Αναστασίου, 2004 και Ellade & Coyliano, 2016) διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη συνεργασία και την ειρηνική συνύπαρξη των ανθρώπων διαφορετικής θρησκευτικής προέλευσης ή όποιας άλλης ταυτότητας. Με τη ζωντανή παρουσία τους προήγαγαν τον ανθρώπινο πολιτισμό (Αναστασίου, 2004), ξέχωρα από τα όποια θεμελιοκρατικά αστοχήματα των εκπροσώπων τους στην ιστορίας, που συνήθως εξυπηρετούσαν μη θρησκευτικές επιδιώξεις (Αναστασίου, 2015 και Γιανναρά, 1999). Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί το νησί της Ρόδου. Ο χώρος της Μεσαιωνικής Πόλης μέσα από τα διατηρητέα ιστορικά μνημεία των διαφόρων θρησκειών προβάλλει το πρότυπο της πολυθρησκευτικής συνύπαρξης των ανθρώπων.
 Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, η εκπαιδευτική δράση αναπτύχθηκε σε ένα διάστημα πέντε μηνών και περιελάμβανε ποικίλες δράσεις και εναλλαγή μεθόδων, ώστε να επιτευχθούν όλοι οι στόχοι από τους συμμετέχοντες στο Πρόγραμμα.
Στην αρχή έγιναν κάποιες συζητήσεις, ώστε να διερευνηθεί και να αποτυπωθεί η γνώση των μαθητών/τριών σχετικά με τις θέσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας και των κυριότερων Θρησκειών που υπάρχουν στη Ρόδο, όπως είναι η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, ο Ιουδαϊσμός, Ισλάμ απέναντι στο θρησκευτικό φανατισμό, το διαθρησκειακό διάλογο και την ειρηνική συνύπαρξη των κατοίκων. Στη συνέχεια τέθηκαν οι γενικοί στόχοι και οι μαθητές/τριες χωρίσθηκαν σε ανομοιογενείς ομάδες των τεσσάρων ατόμων (Ματσαγγούρας, 2007). Η φάση αυτή έλαβε χώρα κατά τον πρώτο μήνα των συναντήσεων.
Στο αμέσως επόμενο διάστημα (2ος – 3ος μήνας) έγινε ανάθεση συγκεκριμένων εργασιών σε καθεμία ομάδα. Ειδικότερα, τέσσερεις ομάδες αναζήτησαν και μελέτησαν κυρίως σε διαδικτυακές και λιγότερο σε βιβλιογραφικές πηγές τις θέσεις της Χριστιανικής, Ορθόδοξης και Ρωμαιοκαθολικής, της Ισλαμικής (Κοράνιο, 2006) και της Ιουδαϊκής θεολογίας (Αναστασίου, 2004) απέναντι στις προοπτικές μιας ειλικρινούς επικοινωνίας και μιας γόνιμης συνεργασίας. Η έρευνά τους ανέδειξε τα στοιχεία εκείνα που προάγουν την αρμονική συνύπαρξη των ανθρώπων διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων σε ένα τόπο.
Δύο ακόμη ομάδες, αναζήτησαν πληροφορίες για την κριτική θεώρηση των μεγάλων φιλοσόφων απέναντι στο θρησκευτικό κόσμο. Οι μαθήτριες και οι μαθητές των ομάδων αυτών επέλεξαν να ασχοληθούν με τις φιλοσοφικές απόψεις των Carl Marx, Friedrich Nietzsche, Sigmund Freud και Jean-Paul Sartre  Sartre. Στη συνέχεια, παρουσίασαν τις θέσεις της χριστιανικής θεολογίας απέναντι στις απόψεις αυτές. Στο σημείο αυτό παρατήρησαν ότι οι χριστιανοί θεολόγοι (Ματσούκα, 2002) δεν απέρριψαν ούτε καταδίκασαν τις απόψεις αυτές, αλλά πολύ περισσότερο διαλέχτηκαν με κριτικό πνεύμα και αποδέχτηκαν τα θετικά σημεία τους.
Εξάλλου, τα μέλη μιας ομάδας αναζήτησαν πληροφορίες για τον τρόπο που επηρεάστηκε η εκκλησιαστική τεχνοτροπία και ο πολιτισμός των Ορθοδόξων της Ρόδου από τη Ρωμαιοκαθολική παράδοση. Με αυτόν τον τρόπο παρουσίασαν την αλληλεπίδραση των πολιτισμών, την εκατέρωθεν αφομοίωση ποικίλων στοιχείων και τη δημιουργία της ιδιαίτερης δωδεκανησιακής τεχνοτροπίας στην εικονογραφία και την αρχιτεκτονική των ναών.
Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών παρουσιάσθηκαν σε μορφή videos και powerpoint τα πορίσματα της έρευνας κάθε ομάδας και ακολούθως δημοσιεύτηκαν στο ιστολόγιο Η τέχνη του θεολογείν. Στο επόμενο στάδιο καταβλήθηκε η προσπάθεια μέσα από συζητήσεις να συνδεθούν τα ποικίλα θέματα και να προβληθεί η διαχρονική σπουδαιότητα του θρησκευτικού διαλόγου. Στο σημείο αυτό, αποτυπώθηκαν οι προϋποθέσεις για τη διεξαγωγή ενός υγιούς και δημιουργικού θεολογικού διαλόγου μεταξύ των θρησκειών (Ματσούκα, 2005) αλλά και με τα μεγάλα φιλοσοφικά και κατά πολλούς αθεϊστικά ρεύματα.
Στη συνάφεια αυτή αναδείχθηκαν τα χαρακτηριστικά του αλληλοσεβασμού και της νηφαλιότητας που χρειάζεται να διέπουν κάθε μορφή διαλόγου (Τσιρέβελου, 2015). Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στο «διάλογο της ζωής» (Αναστασίου, 2015), δηλαδή στην αρμονική συνύπαρξη των απλών ανθρώπων διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων σε έναν τόπο. Η κατανόηση του «διαλόγου της ζωής» έγινε μέσα από την τοπική ιστορία της Ρόδου (Παπαχριστοδούλου, 1972). Πιο συγκεκριμένα, αναδείχθηκε ο ιδιαίτερος ροδιακός πολιτισμός, όπως αυτός αποτυπώνεται στα ποικίλα τοπικά θρησκευτικά μνημεία και φανερώθηκε η αλληλοεπίδραση σε ποικίλα έργα τέχνης (π.χ. εικονογραφία, ναοδομία, λαϊκές παραδόσεις).
Η ενασχόληση με την τοπική ιστορία οδήγησε στο τελικό στάδιο του προγράμματος (5ος μήνας). Έτσι διοργανώθηκε σε συνεργασία με τους συμμετέχοντες μια εκπαιδευτική επίσκεψη στα κυριότερα θρησκευτικά μνημεία της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου (Άγιος Φανούριος – Ορθόδοξη Εκκλησία, Άγιος Φραγκίσκος – Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, Τζαμί Σουλεϊμάν, Ιουδαϊκή Συναγωγή). Σκοπός της διαθρησκειακής περιήγησης ήταν να γνωρίσουν οι μαθητές/τριες την τοπική ιστορία και να εμπνευσθούν από αυτή τη θρησκευτική συνύπαρξη, συνεχίζοντας την πολυπολιτισμική και πολυθρησκευτική παράδοση της Ρόδου.
Η εκπαιδευτική επίσκεψη πραγματοποιήθηκε στις 6 Απριλίου 2016. Η περιήγηση των μαθητών/τριών ξεκίνησε από τον Ρωμαιοκαθολικό Ναό του Αγίου Φραγκίσκου (1939 μ.Χ.). Οι μαθητές/τριες ξεναγήθηκαν στον Ναό από την κα Φιλίππου, εκπρόσωπο της Ρωμαιοκαθολικής κοινότητας της Ρόδου, η οποία περιέγραψε τα βασικά μέρη του ναού, σημεία της ρωμαιοκαθολικής λατρευτικής πράξης, αναφέρθηκε στη ζωή του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης και στην ιστορία της τοπικής κοινότητας των Ρωμαιοκαθολικών.



Άγιος Φραγκίσκος - Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία

Στη συνέχεια ακολούθησε η μετάβαση στον Ορθόδοξο Χριστιανικό Ναό του Αγίου Φανουρίου (13ος αι. μ.Χ.). Στον ιερό ναό οι μαθητές/τριες είχαν τη δυνατότητα να ενημερωθούν σχετικά με την ιστορία του ναού και το βίο του Αγίου Φανουρίου από τον εφημέριο αιδεσιμότατο πατέρα Διονύσιο Τσαλούπη. Στη συνέχεια ο θεολόγος του σχολείου, Δρ. Νικόλαος Τσιρέβελος, αναφέρθηκε στον εικονογραφικό κύκλο, τα ιερά σκευή και τους λειτουργικούς-λατρευτικούς συμβολισμούς της αρχιτεκτονικής και των επιμέρους τμημάτων των Ορθόδοξων ναών. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην τοπική ορθόδοξη κοινότητα που προήγαγε την αρμονική συνύπαρξη των κατοίκων της Μεσαιωνικής Πόλης στους περασμένους αιώνες.

Άγιος Φραγκίσκος - Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία
Επόμενος σταθμός της περιήγησης ήταν το Ισλαμικό Τέμενος (τζαμί) του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς (16ος αι). Εκεί μίλησε στους συμμετέχοντες ο Ιμάμης της μουσουλμανικής κοινότητας κος Χασάν Καρά Αλή. Ο Ιμάμης αναφέρθηκε στο ιστορικό του τεμένους, στη θεολογική παράδοση των μουσουλμάνων που καλλιεργεί την ομόνοια και την ειρήνη καθώς και στην ιστορία της τοπικής μουσουλμανικής κοινότητας η οποία παραδίδει το παράδειγμα της αρμονικής συμπόρευσης με τους λαούς των άλλων θρησκειών.

Τζαμί του Σουλεϊμάν - Ισμαλική κοινότητα
Η περιήγηση των μαθητών/τριών κατέληξε στην Ιουδαϊκή Συναγωγή (1577 μ.Χ.) και το Ιουδαϊκό Μουσείο. Η υπεύθυνη της ισραηλίτικης κοινότητας Ρόδου κα Κάρμεν Κοέν αναφέρθηκε στο ιστορικό της Συναγωγής και τα ιουδαϊκά λατρευτικά σύμβολα, όπως επίσης στην ιδιαίτερη παράδοση των Σεφαρδιτών Ιουδαίων της Ρόδου που κατάγονται από την Ισπανία. Στη συνέχεια η κα Κοέν έκανε μια σύντομη και μεστή αναφορά στο Ολοκαύτωμα των Ισραηλιτών κατά τα μέσα του 20ου αιώνα από τους Ναζιστές. Η ομιλία της ολοκληρώθηκε με την περιγραφή της ζωής της σύγχρονης ισραηλιτικής κοινότητας και τις εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δράσεις του Ιουδαϊκού Μουσείου.

Ιουδαϊκή Συναγωγή
Σε όλη τη διάρκεια της παιδαγωγικής επίσκεψης οι μαθητές/τριες είχαν τη δυνατότητα να θέσουν στους θρησκευτικούς εκπροσώπους διάφορες ερωτήσεις. Οι ερωτήσεις αυτές αναφέρονταν στη θεολογική παράδοση, την κοινωνική ζωή και τον πολιτισμό των διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων στο νησί της Ρόδου. Με αφορμή αυτή τη διαθρησκειακή-πολιτισμική περιήγηση ακολούθησε μια γόνιμη συζήτηση μεταξύ των μαθητών/τριων. Το επίκεντρο αυτής της τελικής συζήτησης ήταν οι προοπτικές της ειρηνικής συμβίωσης των πολιτών των διαφόρων θρησκειών σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο.

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ - ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Με το εκπαιδευτικό-πολιτιστικό πρόγραμμα «Η τέχνη του θεολογείν – Η χριστιανική θεολογία σε διάλογο με τη σύγχρονη κοινωνία» οι μαθητές/τριες συνειδητοποίησαν τη σπουδαιότητα του διαλόγου και ειδικά του διαθρησκειακού στις σύγχρονες πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Η τελική αξιολόγηση του Προγράμματος είχε τη μορφή της ομαδικής αλλά ατομικής αυτοαξιολόγησης. Ειδικότερα, μέσα από την τελική συζήτηση μετά την εκπαιδευτική περιήγηση στα θρησκευτικά μνημεία εκτιμήθηκε ο βαθμός επίτευξης των στόχων.
Η έρευνα των μαθητών/τριών τους βοήθησε να γνωρίσουν τις βασικές προϋποθέσεις της χριστιανικής θεολογίας για έναν ρωμαλέο και εποικοδομητικό διάλογο με τους ανθρώπους των άλλων θρησκευτικών παραδόσεων. Επίσης, συνειδητοποίησαν ότι η συνεργασία μεταξύ των διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων προλαμβάνει ή μπορεί να θεραπεύσει κάθε αιτία θρησκευτικού φανατισμού. Επιπροσθέτως, οικοδομεί τα θεμέλια για τη γνωριμία, το σεβασμό, τη συνεργασία, την αλληλεγγύη και την ειρηνική συνύπαρξη των ανθρώπων διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων. Εν τέλει, η παιδαγωγική επίσκεψη των μαθητών/τριών στα θρησκευτικά μνημεία της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου τους οδήγησε σε μια ουσιαστική γνωριμία με την τοπική πολυθρησκευτική ιστορία του νησιού. Συγχρόνως, τους ευαισθητοποίησε για περαιτέρω προσωπικές αναζητήσεις, ώστε να συνεχίσουν αυτή την πολυπολιτισμική συνεκτική παράδοση, που εδραιώνεται στον αλληλοσεβασμό και την αλληλεγγύη!

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Αναστασίου (Γιαννουλάτου) Αρχιεπισκόπου Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας (2000), Παγκοσμιότητα και Ορθοδοξία, Αθήνα: Εκδόσεις Ακρίτας, σσ. 62.
Αναστασίου (Γιαννουλάτου) Αρχιεπισκόπου Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας (2004), Ίχνη από την αναζήτηση του Υπερβατικού. Συλλογή θρησκειολογικών μελετημάτων, Αθήνα: Εκδόσεις Ακρίτας, σσ. 27-55 και 409-430.
Αναστασίου (Γιαννουλάτου) Αρχιεπισκόπου Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας (2006), Ισλάμ. Θρησκειολογική επισκόπηση, Αθήνα: Εκδόσεις Ακρίτας, σσ. 399-404.
Αναστασίου (Γιαννουλάτου) Αρχιεπισκόπου Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας (2015), Συνύπαρξη: Ειρήνη, φύση, φτώχεια, τρομοκρατία, αξίες. Θρησκειολογική θεώρηση, Αθήνα: Εκδόσεις Αρμός.
Γιανναρά Χρ. (1999), Ορθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα, Αθήνα: Εκδόσεις Δόμος, σσ. 21-42.
Ellade M. & Coyliano Ioan. (2016), Λεξικό των Θρησκειών, μτφρ. Ευαγ. Γαζή, Αθήνα: Εκδόσεις Το ΒΗΜΑ, σσ. 27-55 και 409-430.
Καινή Διαθήκη (1989), Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικής βιβλικής Εταιρείας.
Κοράνιο (2006), μτφρ. Γ. Πεντάκη, Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος.
Κούκουρα Δ. (2009), Το μήνυμα του Ευαγγελίου, Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Π. Πουρναρά, σσ. 149-163.
Ματσαγγούρα, Η. (2007). Θεωρία και Πράξη της Διδασκαλίας. Στρατηγικές Διδασκαλίας. Η Κριτική Σκέψη στη Διδακτική Πράξη, Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg.
Ματσούκα Ν. (2002), Ιστορία της Φιλοσοφίας, Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Π. Πουρναράς, σσ. 737-745.
Ματσούκα Ν. (2005), Οικουμενική Θεολογία, Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Π. Πουρναράς, σσ. 329-358.
Παπαχριστοδούλου Χρ. (1972), Ιστορία της Ρόδου. Από τους προϊστορικούς χρόνους έως την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου, Αθήναι: Εκδόσεις Στέγης Τεχνών και Γραμμάτων Δωδεκανήσου.
Τσιρέβελου Ν. (2014), Η αποστολή των χριστιανών στην οικουμένη και η μαρτυρία της αγάπης του Τριαδικού Θεού, στο περιοδικό Πάντα τα Έθνη, Αθήνα: Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας τη Εκκλησίας της Ελλάδας, σσ. 3-7.
Τσιρέβελου Ν. (2015), Θεολογική θεμελίωση της Ορθόδοξης μαρτυρίας. Σπουδή στο έργο του Αρχιεπισκόπου Αλβανίας Αναστασίου, Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ostracon Publishing, σσ. 143-149 και 188-201.
Φεσάκη, Γ. και Δημητρακοπούλου Α., (2009). Μοντέλα σχεδιασμού μαθησιακών δραστηριοτήτων που αξιοποιούν ΤΠΕ: Κριτική επισκόπηση. Στον τόμο Κοντάκος Α., & Καλαβάσης, Φ. (Επιμ.), Θέματα εκπαιδευτικού σχεδιασμού (3ος τομ.). Αθήνα: Εκδόσεις Ατραπός, σσ. 311-341.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ - ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ
Ακολουθούν φωτογραφίες από την επίσκεψη των μαθητών στα θρησκευτικά μνημεία της Μεσαιωνικής Πόλης Ρόδου (6-4-2016). Οι φωτογραφίες προέρχονται από το προσωπικό μου αρχείο.

Το ιερό του Αγίου Φραγκίσκου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας
Παρεκκλήσι στον ναό του Αγίου Φραγκίσκου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας

Άγιος Φανούριος - Ορθόδοξη Εκκλησία
Άφιος Φανούριος - Ορθόδοξη Εκκλησία
Τζαμί του Σουλεϊμάν - Ισλαμική κοινότητα
Τζαμί του Σουλεϊμάν - Ισλαμική κοινότητα

Ιουδαϊκή Συναγωγή

Ιουδαϊκή Συναγωγή













"Καλλιεργώντας δεξιότητες, στάσεις και αξίες μέσα από την εκπαίδευση"

Ηλεκτρονικό βιβλίο από τη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Δωδεκανήσου

Επιμέλεια: Ευαγγελία Μουλά - Ιωάννης Παπαδομαρκάκης


Με χαρά ανακοινώνουμε την έκδοση του ηλεκτρονικού βιβλίου (e-book) από τη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Δωδεκανήσου. Το ηλεκτρονικό βιβλίο είναι προϊόν εργασιών μαθητών/τριών και καθηγητών/τριών, που συμμετείχαν σε Προγράμματα Σχολικών Δραστηριοτήτων των σχολικών μονάδων της Δωδεκανήσου. Την επιμέλεια του ηλεκτρονικού βιβλίου είχαν ο Διευθυντής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Δωδεκανήσου Δρ. Ιωάννης Παπαδομαρκάκης και η υπεύθυνη Σχολικών Δραστηριοτήτων της Δ.Δ.Ε. Δωδεκανήσου Δρ. Ευαγγελία Μουλά. Η έκδοση έγινε από το Ίδρυημα Υποτροφιών Ρόδου Εμμανουήλ Χριστοφ. Σταματία και Μαρίας Χριστοφ. Σταματίου-Παπαδάκη. 

Το ηλεκτρονικό βιβλίο εκτείνεται σε 310 σελίδες. Συμμετέχουν πολλές φίλες και φίλοι καθώς και εξαιρετικοί συνάδελφοι από όλον τον Νομό Δωδεκανήσου με πραγματικά αξιόλογες εργασίες, τις οποίες εκπόνησαν με τους/τις μαθητές/τριές τους. Σχετικά με το θέμα του βιβλίου αντιγράφω από τον Εισαγωγή του e-book της Δρ. Ευαγγελίας Μουλά. "Τα προγράμματα Σχολικών Δραστηριοτήτων μέσα από την ολιστική παιδαγωγική τους σκόπευση και τη σύγχρονη μεθοδολογία στοχεύουν στην ολόπλευρη ανάπτυξη των νέων ανθρώπων, νοητική, συναισθηματική, ηθική, κοινωνική και εντέλει πολιτική, υπηρετώντας το ευρύτερο πλαίσιο της εκπαίδευσης για την αειφορία.  Οι τομείς ανάπτυξης των προγραμμάτων και τα πεδία δραστηριοποίησής τους συμπεριλαμβάνουν όλες τις συνιστώσες που συνθέτουν και οριοθετούν την έννοια της εκπαίδευσης για την αειφορία, όχι μόνο στον τομέα της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, που εξ ορισμού υπηρετεί την αειφορική προοπτική με την κυριολεκτική διάσταση του όρου, αλλά εξίσου στους τομείς της αγωγής υγείας και του πολιτισμού. [...] Προκύπτει, λοιπόν μέσα από τα Προγράμματα Σχολικών Δραστηριοτήτων, ένας επαναπροσδιορισμός της έννοιας της εκπαίδευσης, όπου αυτή ορίζεται ως φορέας πολιτισμού και αξιών, ως ένα περιβάλλον υγιούς κοινωνικοποίησης, διαμόρφωσης συμπεριφορών, στάσεων και αξιών ζωής και με λίγα λόγια,  ως συνισταμένη ενός κοινού σχεδίου, ενός οράματος για την αλλαγή του κόσμου".

Σε αυτό το ηλεκτρονικό βιβλίο υπάρχει και η συμμετοχή των μαθητών/τριών του "Βενετοκλείου" - 1ου Λυκείου Ρόδου. Με τους/τις μαθητές/τριες είχα τη χαρά και την ευλογία να ψηλαφήσουμε μαζί τη σύγχρονη τέχνη της θεολογίας. Με άλλα λόγια, να αναζητήσουμε τους τρόπους με τους οποίους η Χριστιανική Εκκλησία διαλέγεται με την κοινωνία και ειδικά με τους ανθρώπους άλλων θρησκειών στα πλαίσια μιας πολυπολιτιστικής και πολυθρησκειακής κοινωνίας. Μοντέλο έρευνας και εργασίας μας υπήρξε το ιστορικό παράδειγμα αρμονικής συμβίωσης των κατοίχων ποικίλων θρησκευτικών ομάδων της νήσου Ρόδου μέσα από το πέρασμα των αιώνων. Συγχρόνως, οι μαθητές/τριες μελέτησαν στοιχειωδώς το έργο  φιλοσόφων με αθεϊστικό προσανατολισμό (C. Marx, Fr. Nietzsche, S. Freud και Z.P. Sartre) σε σχέση με τις προϋποθέσεις και τη δυνατότητα διαλόγου με τη δυναμική θεολογική παράδοση της Χριστιανικής Εκκλησίας. Τα συμπεράσματά μας κατέληξαν στην κοινή συνισταμένη αυτού του διαλόγου που δεν είναι άλλη από την αναζήτηση της αλήθειας.

Οι εργασίες των μαθητών/τριών δημοσιεύτηκαν στο εκπαιδευτικό ιστολόγιο "Η τέχνη του θεολογείν". Οι εργασίες μας ολοκληρώθηκαν με την επίσκεψη στους ποικίλους θρησκετικούς χώρους (Ορθόδοξη και Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, Τζαμί του Σουλεϊμάν και Ιουδαϊκή Συναγωγή) της Μεσαιωνικής Πόλης Ρόδου, όπου δόθηκε το τελικό μήνυμα της ορατής προσπάθειας αρμονικής συνύπαρξης των ανθρώπων διαφόρων θρησκειών σε ένα κοινό κοινωνικό περιβάλλον, ξέχωρα από κάθε είδους θρησκευτικό και ιδεολογικό φανατισμό που κατακερματίζει τις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Εν τέλει, τα πορίσματα των εργασιών φανέρωσαν ότι "η βία στο όνομα της θρησκείας βιάζει την ίδια την θρησκεία", σύμφωνα με την περιώνυμη έκφραση του νυν Αρχιεπισκόπου Τιράνων και πάσης Αλβανίας κ.κ. Αναστασίου.

Το Εκπαιδευτικό και Πολιτιστικό Πρόγραμμα των μαθητών/τριών του "Βενετοκλείου" - 1ου Λυκείου Ρόδου είχε τον τίτλο του ιστολογίου μας: "Η τέχνη του Θεολογείν - Η Χριστιανική Θεολογία σε διάλογο με τη σύγχρονη κοινωνία". Από αυτή τη θέση θα ήθελα να ευχαριστήσω και τους 29 μαθητές/τριες από διάφορα τμήματα της Α΄ και της Β΄ Λυκείου του σχολείου μας που έλαβαν μέρος στο εν λόγω Πολιτιστικό Πρόγραμμα. Επίσης, θα έπιθυμούσα να ευχαριστήσω τον διευθυντή του σχολείου κο Βασίλειο Ζήκα, τους υποδιευθυντές κα Χρυσάνθη Καράκιζα και κο Χαράλαμπο Κολιάδη καθώς και όλους τους συναδέλφους για την αμέριστη συμπαράσταση και συνεργασία τους. Τέλος, θερμές ευχαριστίες αναπέμπονται στος επιμελητές αυτής της ηλεκτρονικής έκδοσης Δρ. Ιωάννη Παπαδομαρκάκη και Δρ. Ευαγγελία Μουλά για την τιμή να συμπεριλάβουν το Πρόγραμμά μας στην ηλεκτρονική αυτή έκδοση. 

Για να δείτε το ηλεκτρονικό βιβλίο ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ
Η εργασία μας βρίσκεται στις σελίδες 152-162.

Τετάρτη, 29 Ιουνίου 2016

Όταν η Εκκλησία "παραβίασε" το "πρωτόκολλο"


Δήμητρας Κούκουρα, Καθηγήτριας Τμήματος Θεολογίας Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ


Αναδημοσίευση από το  ΤΟ ΒΗΜΑ

Όταν οι Πατέρες μιλούν στη γλώσσα των παιδιών τους, οι πιθανότητες για την πρόσληψη του μηνύματός τους αυξάνουν. Η έκπληξη στη λήξη της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου προήλθε από μία αυτονόητη, αλλά ασυνήθιστη μέχρι τώρα γλωσσική επιλογή. Η Ορθόδοξη Εκκλησία απευθύνθηκε στο ελληνόφωνο πλήρωμά της στη γλώσσα που μαθαίνει από τη μητέρα του και το σχολείο του, στη γλώσσα της λογοτεχνίας, της διοίκησης και της καθημερινής ζωής. Το «πρωτόκολλο» υπεχώρησε μπροστά στην ανάγκη της ποιμαντικής και του επανευαγγελισμού!
Η ελληνική γλώσσα έχει μία αδιάκοπη ιστορική πορεία και παρουσιάζει ποικίλες μορφές στη φωνητική, τη μορφολογία (γραμματική), τη σύνταξη και το λεξιλόγιο σε κάθε ιστορική της φάση. Η Παλαιά Διαθήκη μεταφράστηκε στην Ελληνιστική Κοινή προφορική γλώσσα της λεκάνης της Μεσογείου και στην ίδια καταγράφηκαν τα κείμενα της Καινής Διαθήκης, επιλογή που σημαίνει ευρύτατη κατανόηση από τους ελληνοφώνους της εποχής. Την ίδια εποχή αναπτύσσεται το ρεύμα του αττικισμού που υπαγορεύει τη μίμηση της αττικής διαλέκτου και τη χρήση των ρητορικών σχημάτων ως απαραίτητη προϋπόθεση για την καταξίωση οποιουδήποτε λογοτεχνικού είδους.


Η περιφρονημένη προφορική γλώσσα της εποχής ήταν επαρκής λόγος, για να απορριφθεί εκ των προτέρων το κήρυγμα των αλιέων από τους ρήτορες και σοφιστές που επηρέαζαν τους μαθητές τους και μετέπειτα ισχυρούς ηγεμόνες. Ο λόγος σαφής: ένα σπουδαίο περιεχόμενο απαιτεί μία σπουδαία γλώσσα! Τον 4ο αιώνα, όταν οι διωγμοί των Χριστιανών κατέπαυσαν, οι  Μεγάλοι διδάσκαλοι της Εκκλησίας, Ιωάννης Χρυσόστομος, Μ. Βασίλειος,  Γρηγόριος Θεολόγος, εγκαινίασαν μία μεγαλοφυή γλωσσική πολιτική στο γραπτό λόγο: τον αττικισμό και τα ρητορικά σχήματα, με αποτέλεσμα ένα απαστράπτον γλωσσικό ύφος που εκφράζει ένα υπέρλαμπρο περιεχόμενο, το μέγα μυστήριο της εν Χριστώ σωτηρίας. Η επιλογή είχε ιεραποστολικό κίνητρο και οι ευεργετικές επιπτώσεις της ήταν η καταπολέμηση των αιρέσεων και ο δημιουργικός διάλογος με την αρχαιοελληνική σκέψη στον  ίδιο γλωσσικό κώδικα.


Έκτοτε η Ελληνόφωνη Ορθόδοξη Εκκλησία ακολούθησε την τεχνητή διγλωσσία του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους, δηλαδή τον αττικισμό και τα ρητορικά υφολογικά κελεύσματα στον γραπτό λόγο με διάφορες κατά καιρούς αποκλίσεις και τη δημώδη προφορική στην καθημερινή επικοινωνία. Σήμερα, που δεν συντρέχουν παρόμοιοι λόγοι και όλος ο περίγυρος επιβάλλει τη χρήση της νεοελληνικής, το μήνυμα που ακούστηκε αποδεικνύει ότι οι Πατέρες της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου έχουν ουσιαστική αγωνία για το ποίμνιο και καλούν τα παιδιά τους να έχουν ενεργό ρόλο στη ζωή της Εκκλησίας με τη γλώσσα που μαθαίνουν από τη μητέρα τους.
Πηγή: ΤΟ ΒΗΜΑ

Τρίτη, 28 Ιουνίου 2016

Μήνυμα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας - Επίσημο κείμενο

ΜΗΝΥΜΑ
Τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου
τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας
Πρός τόν Ὀρθόδοξο λαό
καί κάθε ἄνθρωπο καλῆς θελήσεως
Ὑμνοῦμε καί δοξολογοῦμε τόν Θεό τῶν «οἰκτιρμῶν καὶ πάσης παρακλήσεως», διότι μᾶς ἀξίωσε νά συνέλθουμε τήν ἑβδομάδα τῆς Πεντηκοστῆς (18-26 Ἰουνίου 2016) στήν Κρήτη, ὅπου ὁ Ἀπόστολος Παῦλος καί ὁ μαθητής του Τίτος κήρυξαν τό Εὐαγγέλιο στά πρῶτα χρόνια τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας. Εὐχαριστοῦμε τόν ἐν Τριάδι Θεό, διότι εὐδόκησε νά περατώσουμε μέ ὁμοψυχία τίς ἐργασίες τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου τῆς Ὀρθοδοξίας, τήν ὁποία συγκάλεσε ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαῖος, μέ τήν ὁμόφρονη γνώμη τῶν Προκαθημένων τῶν κατά τόπους Ὀρθοδόξων Αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν.


Ἀκολουθώντας πιστά τό παράδειγμα τῶν Ἀποστόλων καί τῶν θεοφόρων Πατέρων μελετήσαμε καί πάλιν τό Εὐαγγέλιο τῆς ἐλευθερίας «ᾗ Χριστὸς ἡμᾶς ἠλευθέρωσε» (Γαλ. 5:1). Θεμέλιο τῶν θεολογικῶν μας ἀναζητήσεων ὑπῆρξε ἡ βεβαιότητα ὅτι ἡ Ἐκκλησία δέν ζεῖ γιά τόν ἑαυτό της. Μεταδίδει τή μαρτυρία τοῦ Εὐαγγελίου τῆς χάριτος καί τῆς ἀληθείας καί προσφέρει σέ ὅλη τήν οἰκουμένη τά δῶρα τοῦ Θεοῦ: τήν ἀγάπη, τήν εἰρήνη, τήν δικαιοσύνη, τήν καταλλαγή, τήν δύναμη τοῦ Σταυροῦ καί τῆς Ἀναστάσεως καί τήν προσδοκία τῆς αἰωνιότητος.

1) Βασική προτεραιότητα τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου ὑπῆρξε ἡ διακήρυξη τῆς ἑνότητος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Στηριγμένη στή θεία Εὐχαριστία καί τήν Ἀποστολική Διαδοχή τῶν Ἐπισκόπων, ἡ ὑφισταμένη ἑνότητα εἶναι ἀνάγκη νά ἐνισχύεται καί νά φέρνει νέους καρπούς. Ἡ Μία, Ἁγία, Καθολική καί Ἀποστολική Ἐκκλησία εἶναι Θεανθρώπινη κοινωνία, πρόγευση καί βίωση τῶν Ἐσχάτων ἐντός τῆς Θείας Εὐχαριστίας. Ὡς μία διαρκής Πεντηκοστή εἶναι ἀσίγαστη προφητική φωνή, παρουσία καί μαρτυρία τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ τῆς ἀγάπης. Πιστή στήν ὁμόφωνη Ἀποστολική Παράδοση καί μυστηριακή ἐμπειρία ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἀποτελεῖ τήν αὐθεντική συνέχεια τῆς Μιᾶς, Ἁγίας, Καθολικῆς καί Ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, ὅπως ὁμολογεῖται στό Σύμβολο τῆς Πίστεως καί ἐπιβεβαιώνεται ἀπό τή διδασκαλία τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ Ἐκκλησία μας βιώνει τό μυστήριο τῆς θείας Οἰκονομίας στή μυστηριακή της ζωή μέ ἐπίκεντρο τή θεία Εὐχαριστία.


Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἐκφράζει τήν ἑνότητα καί καθολικότητά της ἐν Συνόδῳ. Ἡ συνοδικότηταδιαπνέει τήν ὀργάνωση, τόν τρόπο πού λαμβάνονται οἱ ἀποφάσεις καί καθορίζεται ἡ πορεία της. Οἱ Ὀρθόδοξες Αὐτοκέφαλες Ἐκκλησίες δέν ἀποτελοῦν συνομοσπονδία Ἐκκλησιῶν ἀλλά τήν Μία, Ἁγία, Καθολική καί Ἀποστολική Ἐκκλησία. Κάθε τοπική Ἐκκλησία, προσφέρουσα τήν θεία Εὐχαριστία, εἶναι ἡ ἐν τόπῳ παρουσία καί φανέρωση  τῆς Μιᾶς, Ἁγίας, Καθολικῆς καί Ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας. Ὡς πρός τήν Ὀρθόδοξο Διασπορά στίς διάφορες χῶρες τῆς ὑφηλίου, ἀπεφασίσθη νά συνεχισθεῖ ἡ λειτουργία Ἐπισκοπικῶν Συνελεύσεων μέχρι τήν ἐφαρμογή τῆς κανονικῆς ἀκριβείας. Αὐτές ἀπαρτίζονται ἀπό τούς κανονικούς ἐπισκόπους, πού ὁρίζονται ἀπό τήν κάθε Αὐτοκέφαλο Ἐκκλησία, οἱ ὁποῖοι ἐξακολουθοῦν νά ὑπάγονται σ’ αὐτήν. Ἡ συνεπής λειτουργία τῶν Ἐπισκοπικῶν Συνελεύσεων ἐγγυᾶται τόν σεβασμό τῆς Ὀρθοδόξου ἀρχῆς τῆς συνοδικότητος.
Κατά τίς ἐργασίες τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου ἐτονίσθη ἡ σημασία τῶν Συνάξεων τῶν Προκαθημένων πού ἔχουν πραγματοποιηθεῖ καί διατυπώθηκε ἡ πρόταση ἡ Ἁγία και Μεγάλη Σύνοδος νά καταστεῖ ἐπαναλαμβανόμενος Θεσμός.


2) Μετέχοντες στή Θεία Εὐχαριστία καί δεόμενοι ὑπέρ τῆς οἰκουμένης ὀφείλουμε νά συνεχίσουμε τή λειτουργία μετά τή Θεία Λειτουργία καί νά δίδουμε τή μαρτυρία τῆς πίστεως πρός τούς ἐγγύς καί τούς μακράν, συμφώνως πρός τή σαφή ἐντολή τοῦ Κυρίου πρό τῆς Ἀναλήψεώς Του: «καί ἔσεσθέ μοι μάρτυρες ἔν τε Ἰερουσαλήμ καί ἐν πάσῃ τῇ Ἰουδαίᾳ καί Σαμαρείᾳ καί ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς» (Πράξ. 1:8). Ὁ ἐπανευαγγελισμός τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ στίς σύγχρονες ἐκκοσμικευμένες κοινωνίες καί ὁ εὐαγγελισμός ἐκείνων πού ἀκόμη δέν ἔχουν γνωρίσει τόν Χριστό ἀποτελοῦν ἀδιάλειπτο χρέος τῆς Ἐκκλησίας.


3) Ἡ Ἐκκλησία μας ἀνταποκρινομένη στό χρέος νά μαρτυρεῖ τήν ἀλήθεια καί τήν ἀποστολική της πίστη, ἀποδίδει μεγάλη σημασία στόν διάλογο κυρίως μέ τούς ἑτεροδόξους Χριστιανούς. Μέ τόν τρόπο αὐτό καί ὁ λοιπός χριστιανικός κόσμος γνωρίζει ἀκριβέστερα τή γνησιότητα τῆς Ὀρθοδόξου Παραδόσεως, τήν ἀξία τῆς πατερικῆς διδασκαλίας, τή λειτουργική ἐμπειρία καί τήν πίστη τῶν Ὀρθοδόξων. Οἱ διάλογοι πού διεξάγει ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία δέν σημαίνουν ποτέ συμβιβασμό σέ ζητήματα πίστεως.
4) Οἱ ἐκρήξεις φονταμενταλισμοῦ πού παρατηροῦνται στούς κόλπους διαφόρων θρησκειῶν ἀποτελοῦν ἔκφραση νοσηρῆς θρησκευτικότητος. Ὁ νηφάλιος διαθρησκειακός διάλογος συμβάλλει σημαντικά στήν προώθηση τῆς ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης, τῆς ειρήνης καί τῆς καταλλαγῆς. Τό λάδι τοῦ θρησκευτικοῦ βιώματος πρέπει νά χρησιμοποιεῖται γιά νά ἐπουλώνει πληγές καί ὄχι γιά νά ἀναζωπυρώνει τή φωτιά τῶν πολεμικῶν συρράξεων. Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καταδικάζει ἀπεριφράστως τήν ἐπέκταση τῆς πολεμικῆς βίας, τούς διωγμούς, τήν ἐκδίωξη καί δολοφονία μελῶν θρησκευτικῶν κοινοτήτων, τόν ἐξαναγκασμό γιά τήν ἀλλαγή τῆς θρησκευτικῆς πίστεως, τήν ἐμπορία προσφύγων,  τίς ἀπαγωγές, τά βασανιστήρια, τίς εἰδεχθεῖς ἐκτελέσεις. Καταγγέλλει τήν καταστροφή ναῶν, θρησκευτικῶν συμβόλων καί μνημείων πολιτισμοῦ. Ὅλως ἰδιαιτέρως ἐκφράζει τήν ἀγωνία της γιά τήν κατάσταση τῶν Χριστιανῶν καί ὅλων τῶν διωκομένων μειονοτήτων στή Μέση Ἀνατολή καί ἀλλαχοῦ. Ἀπευθύνει ἔκκληση πρός τήν παγκόσμια κοινότητα γιά τήν προστασία τῶν γηγενῶν Ὀρθοδόξων καί τῶν ἄλλων Χριστιανῶν, καθώς καί ὅλων τῶν πληθυσμῶν τῆς περιοχῆς, πού ἔχουν ἀπαράβατο δικαίωμα νά παραμείνουν στήν πατρίδα τους ὡς ἰσότιμοι πολίτες. Ἡ Σύνοδός μας καλεῖ ὅλους τούς ἐμπλεκομένους νά καταβάλουν χωρίς καθυστέρηση συστηματικές προσπάθειες γιά τήν κατάπαυση τῶν πολεμικῶν συρράξεων στή  Μέση Ἀνατολή καί ὅπου ἐξακολουθοῦν οἱ πολεμικές συγκρούσεις, καί τόν ἐπαναπατρισμό τῶν ἐκδιωχθέντων.
Ὅλως ἰδιαιτέρως ἀπευθύνουμε ἔκκληση στούς ἰσχυρούς  τῆς γῆς γιά τήν ἐπικράτηση τῆς εἰρήνης καί τῆς δικαιοσύνης στίς χῶρες προελεύσεως τῶν προσφύγων. Προτρέπουμε τίς πολιτικές ἀρχές, τούς πολίτες καί τούς Ὀρθοδόξους Χριστιανούς στίς χῶρες πού καταφεύγουν οἱ ἐξουθενωμένοι πρόσφυγες, νά συνεχίσουν νά προσφέρουν ἀπό τό περίσσευμα καί ἀπό τό ὑστέρημα τῶν δυνατοτήτων τους.
5) Ἡ σύγχρονη ἐκκοσμίκευση  ἐπιδιώκει τήν αὐτονόμηση τοῦ ἀνθρώπου ἀπό τόν Χριστό καί τήν πνευματική ἐπιρροή της Ἐκκλησίας, τήν ὁποία ταυτίζει αὐθαιρέτως μέ τόν συντηρητισμό. Ὁ Δυτικός ὅμως πολιτισμός φέρει ἀνεξίτηλη τή σφραγίδα τῆς διαχρονικῆς συμβολῆς τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ἐπιπλέον, ἡ Ἐκκλησία ἀναδεικνύει τή σωτηριώδη σημασία τοῦ Θεανθρώπου καί τοῦ Σώματός Του,  ὡς τόπο καί τρόπο τῆς ζωῆς ἐν ἐλευθερίᾳ.
6) Στή σύγχρονη προσέγγιση τοῦ γάμου, ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία θεωρεῖ τήν ἀκατάλυτη ἀγαπητική σχέση ἀνδρός καί γυναικός «μυστήριον μέγα … εἰς Χριστόν καί εἰς τήν ἐκκλησίαν». Ὁμοίως ἀποκαλεῖ «ἐκκλησίαν μικράν» τήν οἰκογένεια, ἡ ὁποία προκύπτει ἀπό τόν γάμο καί ἀποτελεῖ τή μόνη ἐγγύηση γιά τήν ἀνατροφή τῶν παιδιῶν.


Ἡ Ἐκκλησία διαρκῶς τονίζει τήν ἀξία τῆς ἐγκρατείας. Ἡ χριστιανική ἄσκηση διαφέρει ριζικά ἀπό οἱονδήποτε δυαρχικό ἀσκητισμό, ὁ ὁποῖος ἀποκόπτει τόν ἄνθρωπο ἀπό τή ζωή καί τόν συνάνθρωπο. Ἀντιθέτως, τόν συνδέει μέ τή μυστηριακή ζωή τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ ἐγκράτεια δέν ἀφορᾶ μόνο στόν μοναχικό βίο. Τό ἀσκητικό ἦθος εἶναι χαρακτηριστικό τῆς χριστιανικῆς ζωῆς σέ ὅλες τίς ἐκφάνσεις της.
**
Ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδος ἐκτός τῶν συγκεκριμένων θεμάτων γιά τά ὁποῖα ἀποφάσισε, ἐπισημαίνει ἐπιγραμματικά καί τά ἑξῆς ὀντολογικά καί καίρια σύγχρονα ζητήματα:
7) Ὡς πρός τό θέμα τῶν σχέσεων τῆς χριστιανικῆς πίστεως καί τῶν θετικῶν ἐπιστημῶν, ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἀποφεύγει τήν κηδεμονία τῆς ἐπιστημονικῆς ἀναζητήσεως καί δέν λαμβάνει θέση πάνω σέ κάθε ἐπιστημονικό ἐρώτημα. Εὐχαριστεῖ τόν Θεό πού δωρίζει στούς ἐπιστήμονες τό χάρισμα νά ἀποκαλύπτουν ἄγνωστες πτυχές τῆς θείας Δημιουργίας.  Ἡ σύγχρονη ἀνάπτυξη τῶν θετικῶν ἐπιστημῶν καί τῆς τεχνολογίας ἐπιφέρει ριζικές ἀλλαγές στή ζωή μας. Προσφέρει σημαντικές εὐεργεσίες ὅπως εἶναι ἡ διευκόλυνση τοῦ καθημερινοῦ βίου, ἡ ἀντιμετώπιση σοβαρῶν ἀσθενειῶν, ἡ εὐχερέστερη ἐπικοινωνία τῶν ἀνθρώπων, ἡ ἔρευνα τοῦ διαστήματος κ.λπ. Παρ΄ὅλα αὐτά, ἔχει καί ποικίλες ἀρνητικές ἐπιπτώσεις, ὅπως εἶναι ἡ χειραγώγηση τῆς ἐλευθερίας, ἡ σταδιακή ἀπώλεια πολυτίμων παραδόσεων, ἡ καταστροφή τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος, ἡ ἀμφισβήτηση τῶν ἠθικῶν ἀξιῶν. Ἡ ἐπιστημονική γνώση, ὅσο κι ἄν ἐξελίσσεται μέ ταχύτατους ρυθμούς, δέν κινητοποιεῖ τήν βούληση τοῦ ἀνθρώπου, οὔτε δίνει απάντηση στά σοβαρά ἠθικά καί ὑπαρξιακά προβλήματα, στήν ἀναζήτηση γιά τό νόημα τῆς ζωῆς καί τοῦ κόσμου. Αὐτά ἀπαιτοῦν πνευματική προσέγγιση, τήν ὁποία ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἐπιχειρεῖ μέ τήν Βιοηθική πού βασίζεται στήν χριστιανική ἠθική καί στήν πατερική διδασκαλία. Ταυτόχρονα μέ τόν σεβασμό τῆς ἐλευθερίας τῆς ἐπιστημονικῆς ἔρευνας ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἐπισημαίνει τούς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ὑποκρύπτονται σέ ὁρισμένα ἐπιστημονικά ἐπιτεύγματα καί τονίζει τήν ἀξιοπρέπεια τοῦ ἀνθρώπου καί τόν θεῖο του προορισμό.

8) Ἡ σημερινή οἰκολογική κρίση εἶναι προφανές ὅτι ὀφείλεται σέ πνευματικά καί ἠθικά αἴτια. Οἱ ρίζες της συνδέονται μέ τήν πλεονεξία, τήν ἀπληστία καί τόν ἐγωισμό, πού ὁδηγοῦν στήν ἀλόγιστη χρήση τῶν φυσικῶν πόρων, τήν ἐπιβάρυνση τῆς ἀτμόσφαιρας μέ ζημιογόνους ρύπους καί τήν κλιματική ἀλλαγή. Ἡ χριστιανική ἀντιμετώπιση τοῦ προβλήματος ἀπαιτεῖ μετάνοια γιά τίς καταχρήσεις, ἐγκράτεια καί ἀσκητικό ἦθος, πού ἀποτελοῦν ἀντίδοτο στήν ὑπερκατανάλωση, συγχρόνως δέ, καλλιέργεια στόν ἄνθρωπο τῆς συνειδήσεως ὅτι εἶναι «οἰκονόμος», καί ὄχι κάτοχος τῆς δημιουργίας. Δέν παύει νά τονίζει ὅτι καί οἱ μελλοντικές γενεές ἔχουν δικαίωμα πάνω στά φυσικά ἀγαθά, πού μᾶς ἐμπιστεύθηκε ὁ Δημιουργός. Γιά αὐτό τό λόγο καί ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία συμμετέχει ἐνεργῶς στίς διάφορες διεθνεῖς οἰκολογικές προσπάθειες. Ὅρισε δέ τήν 1η  Σεπτεμβρίου ὡς ἡμέρα προσευχῆς γιά τήν προστασία τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος.


9) Ἀπέναντι στήν ἰσοπεδωτική καί ἀπρόσωπη ὁμογενοποίηση, ἡ ὁποία προωθεῖται μέ ποικίλους τρόπους, ἡ Ὀρθοδοξία διακηρύττει τόν σεβασμό στήν ἰδιοπροσωπία ἀνθρώπων καί λαῶν. Ἀντιτίθεται στήν αὐτονόμηση τῆς οἰκονομίας ἀπό τίς βασικές ἀνάγκες τοῦ ἀνθρώπου καί στήν μετατροπή της σέ αὐτοσκοπό. Ἡ πρόοδος τοῦ ἀνθρωπίνου γένους δέν συνδέεται μόνο μέ τήν ἀνάπτυξη τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου ἤ μέ τήν πρόοδο τῆς οἰκονομίας  εἰς βάρος τῶν πνευματικῶν ἀξιῶν. 
10) Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία δέν ἀναμειγνύεται στήν πολιτική. Ὁ λόγος της παραμένει διακριτός ἀλλά καί προφητικός, ὡς ὀφειλετική παρέμβαση ὑπέρ τοῦ ἀνθρώπου. Τά ἀνθρώπινα δικαιώματα βρίσκονται σήμερα στό κέντρο τῆς πολιτικῆς ὡς ἀπάντηση στίς σύγχρονες κοινωνικές καί πολιτικές κρίσεις καί ἀνατροπές, ἀποβλέποντας στήν προστασία τοῦ πολίτη ἀπό τήν αὐθαιρεσία τοῦ κράτους. Ἡ Ἐκκλησία μας προσθέτει ἐπίσης τίς ὑποχρεώσεις καί εὐθύνες τῶν πολιτῶν καί τήν ἀνάγκη συνεχοῦς αὐτοκριτικῆς πολιτικῶν καί πολιτῶν πρός οὐσιαστική βελτίωση τῆς κοινωνίας. Καί κυρίως τονίζει, ὅτι τό ὀρθόδοξοδέον περί ἀνθρώπου ὑπερβαίνει τόν ὁρίζοντα τῶν καθιερωμένων ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων, ὅτι «μείζων πάντων» εἶναι ἡ ἀγάπη, ὅπως τήν ἀποκάλυψε ὁ Χριστός καί τήν βίωσαν ὅσοι πιστά Τόν ἀκολούθησαν.  Ἐπιμένει ἀκόμη ὅτι θεμελιῶδες δικαίωμα εἶναι καί ἡ προστασία τῆς θρησκευτικῆς ἐλευθερίας, δηλαδή τῆς ἐλευθερίας τῆς συνειδήσεως, τῆς πίστεως, τῆς λατρείας καί ὅλων τῶν ἀτομικῶν καί συλλογικῶν ἐκφράσεων  αὐτῆς, συμπεριλαμβανομένου καί τοῦ δικαιώματος κάθε πιστοῦ καί κάθε θρησκευτικῆς κοινότητας νά τελοῦν ἐλεύθερα ἀπό κάθε κρατική παρέμβαση τά θρησκευτικά τους καθήκοντα, ὡς καί τό δικαίωμα τῆς δημόσιας διδασκαλίας τῆς θρησκείας. 
11) Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἀπευθύνεται στούς νέους, οἱ ὁποῖοι ἀναζητοῦν πληρότητα ζωῆς γεμάτη ἐλευθερία, δικαιοσύνη, δημιουργία ἀλλά καί ἀγάπη. Τούς καλεῖ νά συνδεθοῦν συνειδητά μέ τήν Ἐκκλησία Ἐκείνου πού εἶναι ἡ Ἀλήθεια καί ἡ Ζωή. Νά προσέλθουν προσφέροντας στό ἐκκλησιαστικό σῶμα τή ζωτικότητα, τίς ἀνησυχίες, τούς προβληματισμούς καί τίς προσδοκίες τους. Οἱ νέοι δέν ἀποτελοῦν ἁπλῶς τό μέλλον τῆς Ἐκκλησίας ἀλλά τό δυναμικό καί δημιουργικό παρόν ἐπί τοπικοῦ καί οἰκουμενικοῦ ἐπιπέδου.


12) Ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδος ἄνοιξε τόν ὁρίζοντά μας στή σύγχρονη πολύμορφη οἰκουμένη. Τόνισε τήν εὐθύνη μας μέσα στόν χῶρο καί τόν χρόνο, πάντοτε μέ προοπτική τήν αἰωνιότητα. Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, διατηρώντας ἀλώβητο τόν Μυστηριακό καί Σωτηριολογικό της χαρακτήρα, εἶναι εὐαίσθητη στόν πόνο, στίς ἀγωνίες καί στήν κραυγή γιά δικαιοσύνη καί εἰρήνη τῶν λαῶν. Εὐαγγελίζεται «ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὸ σωτήριον αὐτοῦ·  ἀναγγέλουσα ἐν τοῖς ἔθνεσι τὴν δόξαν αὐτοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς λαοῖς τὰ θαυμάσια αὐτοῦ» (Ψαλμ. 95).

Ἀς δεηθοῦμε «ὁ Θεὸς πάσης χάριτος, ὁ καλέσας ὑμᾶς εἰς τὴν αἰώνιον αὐτοῦ δόξαν ἐν Χριστῷ ᾿Ιησοῦ ὀλίγον παθόντας, αὐτὸς καταρτίσει ὑμᾶς, στηρίξει, σθενώσει, θεμελιώσει·  αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων· ἀμήν» (Α΄ Πετρ. 5:10,11).
† ὁ Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαῖος, Πρόεδρος
† ὁ Ἀλεξανδρείας Θεόδωρος
† ὁ Ἱεροσολύμων Θεόφιλος
† ὁ Σερβίας Εἰρηναῖος
† ὁ Ρουμανίας Δανιήλ
† ὁ Νέας Ἰουστινιανῆς καί πάσης Κύπρου Χρυσόστομος
† ὁ Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερώνυμος
† ὁ Βαρσοβίας καί πάσης Πολωνίας Σάββας
† ὁ Τιράνων καί πάσης Ἀλβανίας Ἀναστάσιος
† ὁ Πρέσοβ καί πάσης Τσεχίας καί Σλοβακίας Ραστισλάβ
Ἀντιπροσωπεία Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου
† ὁ Καρελίας καί πάσης Φιλλανδίας Λέων
† ὁ Ταλλίνης καί πάσης Ἐσθονίας Στέφανος
† ὁ Γέρων Περγάμου Ἰωάννης
† ὁ Γέρων Ἀμερικῆς Δημήτριος
† ὁ Γερμανίας Αὐγουστῖνος
† ὁ Κρήτης Εἰρηναῖος
† ὁ Ντένβερ Ἠσαΐας
† ὁ Ἀτλάντας Ἀλέξιος
† ὁ Πριγκηποννήσων Ἰάκωβος
† ὁ Προικοννήσου Ἰωσήφ
† ὁ Φιλαδελφείας Μελίτων
† ὁ Γαλλίας Ἐμμανουήλ
† ὁ Δαρδανελλίων Νικήτας
† ὁ Ντητρόϊτ Νικόλαος
† ὁ Ἁγίου Φραγκίσκου Γεράσιμος
† ὁ Κισάμου καί Σελίνου Ἀμφιλόχιος
† ὁ Κορέας Ἀμβρόσιος
† ὁ Σηλυβρίας Μάξιμος
† ὁ Ἀδριανουπόλεως Ἀμφιλόχιος
† ὁ Διοκλείας Κάλλιστος
† ὁ Ἱεραπόλεως Ἀντώνιος, ἐπί κεφαλῆς τῶν Οὐκρανῶν Ὀρθοδόξων ἐν ΗΠΑ
† ὁ Τελμησσοῦ Ἰώβ
† ὁ Χαριουπόλεως Ἰωάννης, ἐπί κεφαλῆς τῆς Πατριαρχικῆς Ἐξαρχίας τῶν ἐν τῇ Δυτικῇ Εὐρώπῃ Ὀρθοδόξων Παροικιῶν Ρωσσικῆς Παραδόσεως
† ὁ Νύσσης Γρηγόριος, ἐπί κεφαλῆς τῶν Καρπαθορρώσσων Ὀρθοδόξων ἐν ΗΠΑ
Ἀντιπροσωπεία Πατριαρχείου Ἀλεξανδρείας
† ὁ Γέρων Λεοντοπόλεως Γαβριήλ
† ὁ Ναϊρόμπι Μακάριος
† ὁ Καμπάλας Ἰωνᾶς
† ὁ Ζιμπάμπουε καί Ἀγκόλας Σεραφείμ
† ὁ Νιγηρίας Ἀλέξανδρος
† ὁ Τριπόλεως Θεοφύλακτος
† ὁ Καλῆς Ἐλπίδος Σέργιος
† ὁ Κυρήνης Ἀθανάσιος
† ὁ Καρθαγένης Ἀλέξιος
† ὁ Μουάνζας Ἱερώνυμος
† ὁ Γουϊνέας Γεώργιος
† ὁ Ἑρμουπόλεως Νικόλαος
† ὁ Εἰρηνουπόλεως Δημήτριος
† ὁ Ἰωαννουπόλεως καί Πρετορίας Δαμασκηνός
† ὁ Ἄκκρας Νάρκισσος
† ὁ Πτολεμαΐδος Ἐμμανουήλ
† ὁ Καμερούν Γρηγόριος
† ὁ Μέμφιδος Νικόδημος
† ὁ Κατάγκας Μελέτιος
† ὁ Μπραζαβίλ καί Γκαμπόν Παντελεήμων
† ὁ Μπουρούντι καί Ρουάντας Ἰννοκέντιος
† ὁ Μοζαμβίκης Χρυσόστομος
† ὁ Νιέρι καί Ὄρους Κένυας Νεόφυτος
Ἀντιπροσωπεία Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων
† ὁ Φιλαδελφείας Βενέδικτος
† ὁ Κωνσταντίνης Ἀρίσταρχος
† ὁ Ἰορδάνου Θεοφύλακτος
† ὁ Ἀνθηδῶνος Νεκτάριος
† ὁ Πέλλης Φιλούμενος
Ἀντιπροσωπεία Ἐκκλησίας Σερβίας
† ὁ Ἀχρίδος καί Σκοπίων Ἰωάννης
† ὁ Μαυροβουνίου καί Παραθαλασσίας Ἀμφιλόχιος
† ὁ Ζάγκρεμπ καί Λιουμπλιάνας Πορφύριος
† ὁ Σιρμίου Βασίλειος
† ὁ Βουδιμίου Λουκιανóς
† ὁ Νέας Γκρατσάνιτσας Λογγῖνος
† ὁ Μπάτσκας Εἰρηναῖος
† ὁ Σβορνικίου καί Τούζλας Χρυσόστομος
† ὁ Ζίτσης Ἰουστῖνος
† ὁ Βρανίων Παχώμιος
† ὁ Σουμαδίας Ἰωάννης
† ὁ Μπρανιτσέβου Ἰγνάτιος
† ὁ Δαλματίας Φώτιος
† ὁ Μπίχατς καί Πέτροβατς Ἀθανάσιος
† ὁ Νίκσιτς καί Βουδίμλιε Ἰωαννίκιος
† ὁ Ζαχουμίου καί Ἑρζεγοβίνης Γρηγόριος
† ὁ Βαλιέβου Μιλούτιν
† ὁ ἐν Δυτικῇ Ἀμερικῇ Μάξιμος
† ὁ ἐν Αὐστραλίᾳ καί Νέᾳ Ζηλανδίᾳ Εἰρηναῖος
† ὁ Κρούσεβατς Δαυΐδ
† ὁ Σλαυονίας Ἰωάννης
† ὁ ἐν Αὐστρίᾳ καί Ἑλβετίᾳ Ἀνδρέας
† ὁ Φραγκφούρτης καί ἐν Γερμανίᾳ Σέργιος
† ὁ Τιμοκίου Ἱλαρίων
Ἀντιπροσωπεία Ἐκκλησίας Ρουμανίας
† ὁ Ἰασίου καί Μολδαβίας καί Μπουκοβίνης Θεοφάνης
† ὁ Σιμπίου καί Τρανσυλβανίας Λαυρέντιος
† ὁ Βάντ, Φελεάκ καί Κλούζ καί Κλούζ, Ἄλμπας, Κρισάνας καί Μαραμοῦρες Ἀνδρέας
† ὁ Κραϊόβας καί Ὀλτενίας Εἰρηναῖος
† ὁ Τιμισοάρας καί Βανάτου Ἰωάννης
† ὁ ἐν Δυτικῇ καί Νοτίῳ Εὐρώπῃ Ἰωσήφ
† ὁ ἐν Γερμανίᾳ καί Κεντρικῇ Εὐρώπῃ Σεραφείμ
† ὁ Τιργοβιστίου Νήφων
† ὁ Ἄλμπα Ἰούλια Εἰρηναῖος
† ὁ Ρώμαν καί Μπακάου Ἰωακείμ
† ὁ Κάτω Δουνάβεως Κασσιανός
† ὁ Ἀράντ Τιμόθεος
† ὁ ἐν Ἀμερικῇ Νικόλαος
† ὁ Ὀράντεα Σωφρόνιος
† ὁ Στρεχαΐας καί Σεβερίνου Νικόδημος
† ὁ Τουλσέας Βησσαρίων
† ὁ Σαλάζης Πετρώνιος
† ὁ ἐν Οὑγγαρίᾳ Σιλουανός
† ὁ ἐν Ἰταλίᾳ Σιλουανός
† ὁ ἐν Ἱσπανίᾳ καί Πορτογαλίᾳ Τιμόθεος
† ὁ ἐν Βορείῳ Εὐρώπῃ Μακάριος
† ὁ Πλοεστίου Βαρλαάμ, Βοηθός παρά τῷ Πατριάρχῃ
† ὁ Λοβιστέου Αἰμιλιανός, Βοηθός παρά τῷ Ἀρχιεπισκόπῳ Ριμνικίου
† ὁ Βικίνης Ἰωάννης Κασσιανός, Βοηθός παρά τῷ Ἀρχιεπισκόπῳ ἐν Ἀμερικῇ
Ἀντιπροσωπεία Ἐκκλησίας Κύπρου
† ὁ Πάφου Γεώργιος
† ὁ Κιτίου Χρυσόστομος
† ὁ Κυρηνείας Χρυσόστομος
† ὁ Λεμεσοῦ Ἀθανάσιος
† ὁ Μόρφου Νεόφυτος
† ὁ Κωνσταντίας - Ἀμμοχώστου Βασίλειος
† ὁ Κύκκου καί Τηλλυρίας Νικηφόρος
† ὁ Ταμασοῦ καί Ὀρεινῆς Ἠσαΐας
† ὁ Τριμυθοῦντος καί Λευκάρων Βαρνάβας
† ὁ Καρπασίας Χριστοφόρος
† ὁ Ἀρσινόης Νεκτάριος
† ὁ Ἀμαθοῦντος Νικόλαος
† ὁ Λήδρας Ἐπιφάνιος
† ὁ Χύτρων Λεόντιος
† ὁ Νεαπόλεως Πορφύριος
† ὁ Μεσαορίας Γρηγόριος
Ἀντιπροσωπεία Ἐκκλησίας Ἑλλάδος
† ὁ Φιλίππων, Νεαπόλεως καί Θάσου Προκόπιος
† ὁ Περιστερίου Χρυσόστομος
† ὁ Ἠλείας Γερμανός
† ὁ Μαντινείας καί Κυνουρίας Ἀλέξανδρος
† ὁ Ἄρτης Ἰγνάτιος
† ὁ Διδυμοτείχου, Ὀρεστιάδος καί Σουφλίου Δαμασκηνός
† ὁ Νικαίας Ἀλέξιος
† ὁ Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου Ἱερόθεος
† ὁ Σάμου καί Ἰκαρίας Εὐσέβιος
† ὁ Καστορίας Σεραφείμ
† ὁ Δημητριάδος καί Ἁλμυροῦ Ἰγνάτιος
† ὁ Κασσανδρείας Νικόδημος
† ὁ Ὕδρας, Σπετσῶν καί Αἰγίνης Ἐφραίμ
† ὁ Σερρῶν καί Νιγρίτης Θεολόγος
† ὁ Σιδηροκάστρου Μακάριος
† ὁ Ἀλεξανδρουπόλεως Ἄνθιμος
† ὁ Νεαπόλεως καί Σταυρουπόλεως Βαρνάβας
† ὁ Μεσσηνίας Χρυσόστομος
† ὁ Ἰλίου, Ἀχαρνῶν καί Πετρουπόλεως Ἀθηναγόρας
† ὁ Λαγκαδᾶ, Λητῆς καί Ρεντίνης Ἰωάννης
† ὁ Νέας Ἰωνίας καί Φιλαδελφείας Γαβριήλ
† ὁ Νικοπόλεως καί Πρεβέζης Χρυσόστομος
† ὁ Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου Θεόκλητος
Ἀντιπροσωπεία Ἐκκλησίας Πολωνίας
† ὁ Λούτζ καί Πόζναν Σίμων
† ὁ Λούμπλιν καί Χέλμ Ἄβελ
† ὁ Μπιαλύστοκ καί Γκντάνσκ Ἰάκωβος
† ὁ Σιεμιατίτσε Γεώργιος
† ὁ Γκορλίτσε Παΐσιος
Ἀντιπροσωπεία Ἐκκλησίας Ἀλβανίας
† ὁ Κορυτσᾶς Ἰωάννης
† ὁ Ἀργυροκάστρου Δημήτριος
† ὁ Ἀπολλωνίας καί Φίερ Νικόλαος
† ὁ Ἐλμπασάν Ἀντώνιος
† ὁ Ἀμαντίας Ναθαναήλ
† ὁ Βύλιδος Ἄστιος
Ἀντιπροσωπεία Ἐκκλησίας Τσεχίας καί Σλοβακίας
† ὁ Πράγας Μιχαήλ
† ὁ Σούμπερκ Ἠσαΐας
† ὁ Ἑλβετίας Ἱερεμίας, ἐπί κεφαλῆς τῆς Πανορθοδόξου Γραμματείας τῆς Ἁγίας και Μεγάλης Συνόδου

Πηγή: Το Μήνυμα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου (official site)

Οι περισσότερες φωτογραφίες σε αυτή την ανάρτηση προέρχονται από το πλούσιο φωτογραφικό υλικό ποικίλων αναρτήσεων του ιστολογίου νυχθημερόν